استان قزوین در حوزه مرکزی ایران بین ۴۸درجه و ۴۵ درجه و ۴۵ دقیقه تا ۵۰ درجه و ۵۰ دقیقه طول شرقیاز نصف النهار گرینویچ و ۳۵ درجه و ۲۷ دقیقه تا ۳۶ درجه و ۴۵ دقیقه عرض شمالی نسبت به خط استوا قرار دارد . این استان از شمال به استانهای مازندران و گیلان ، از سمت غرب به استان های زنجان و همدان از سمت جنوب به استان مرکزی و از شرق به استان تهران محدود می باشد .این استان در دامنه جنوبی رشته کوههای البرز واقع شده که به دلیل داشتن ارتفاعات متعدد و بارندگی های متوسط از نقاط معتدل کشور به شمار می آید. مرتفع ترین کوههای استان «سیاهلان، کی جگین، سفید کوه و سیاه کوه» بوده که حداکثر ارتفاع در کوههای شمال سیاهلان ۴۱۷۵ متر از سطح دریا می باشد.محدوده مرکزی و شرق استان را دشت تشکیل می دهد که شیب آن از شمال غرب به جنوب شرق امتداد دارد و در پائین ترین نقطه ۱۱۳۰ متر است. حداقل ارتفاع استان در شمال غربی و در بخش طارم سفی و کناره های دریاچه سفید رود با ارتفاع ۳۰۰ متر از سطح دریا است.
استان قزوین هم اکنون دارای ۵ شهرستان ، ۱۹ بخش ، ۴۶ دهستان و ۲۴ شهر با مجموع جمعیت 1143200 نفرمعادل 294539 خانوار بر اساس آمار سرشماری نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵ می باشد . که از این میزان 777975 نفر (معادل ۲۰۳۳۵۶خانوار ) جمعیت شهری و 365203 نفر (معادل ۹۱۱۷۹خانوار ) جمعیت روستایی محسوب می گردند . همچنین مساحت این استان بالغ بر ۱۵۵۶۸ کیلومتر مربع با تراکم 74 نفر در هر کیلومتر مربع با تعداد 1266 آبادی دارای سکنه است.
۱- بر اساس قانون تقسیمات کشوری و وظایف فرمانداران و بخشداران مصوب آبانماه ۱۳۱۶ کشور به ده استان و چهل و نه شهرستان تقسیم می شود در این تقسیم بندی قزوین جزء استان یکم قرار می گیرد بخشهای قزوین در این تقسیمات عبارت بودند از صدر آباد ، ضیاء آباد ، معلم کلایه ، آوج ، قشلاق و بخش مرکزی قزوین .
۲- بر اساس تقسیمات کشوری مصوب سال ۱۳۴۵ قزوین دارای ۷ بخش و سیزده دهستان و ۹۸۷ روستا بوده است که بخشهای آن عبارت بودند از : آبیک ، آوج ، بوئین زهرا ، تاکستان ، حومه ، سیردان ، معلم کلایه .
۳- بعد از چندی در تاریخ ۲۳/۷/۱۳۲۶ شهرستان قزوین از استان یکم منتزع و به استان مرکزی ملحق می گردد . لیکن با انتقال مرکزیت استان مرکزی به شهر اراک ، شهرستان قزوین از استان مرکزی جدا شد و به استان زنجان ملحق می گردد . تا این که در سال ۱۳۷۳ مجددا از استان زنجان منتزع و به استان تهران ملحق می گردد . در این زمان بخشهای شهرستان قزوین عبارت بودند از :
الف : بخش مرکزی مشتمل بردهستانهای اقبال شرقی ، اقبال غربی ، شریف آباد ، پیریوسفیان ، ایلات قاقازان شرقی و ایالات قاقازان غربی .
ب : بخش آبیک مشتمل بر دهستانهای کوهپایه غربی ، کوهپایه شرقی ، بشاریات و زیاران .
ج : بخش آوج مشتمل بر دهستانهای : حصار ولی عصر ، آبگرم ، خرقان شرقی ، خرقان غربی و شهید آباد .
د : بخش بوئین زهرا مشتمل بر دهستانهای : رامند جنوبی ، دشتابی شرقی ، دشتابی غربی ، زهرای بالا و زهرای پایین .
ح : بخش رودبار شهرستان مشتمل بر دهستانهای : رودبار محمد زمانی ، رودبار شهرستان ، دستجرد .
و : بخش رودبار الموت مشتمل بر دهستانهای معلم کلایه ، رودبار الموت بالا و الموت پائین
ز: بخش طارم سفلی مشتمل بر دهستانهای : چوقور ، خندان و نیارک
۴- پس از الحاق قزوین به استان تهران به دلیل وسعت و جمعیت و موقعیت خاص منطقه ، هیات محترم وزیران طی مصوبه شماره ۱۲۱۴۶۹ / ت / ۱۷۱۶۹ / ک مورخ ۱۶/۱۰/۷۵ بنا به پیشنهاد وزارت کشور به استناد ماده ۱۳ قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری و در اجرای ماده ۷ قانون یاد شده شهرستان بوئین زهرا را به مرکزیت شهر بوئین زهرا در تابعیت استان تهران شکل می دهد. بخشهای شهرستان بوئین زهرا عبارت بودند از بخش مرکزی و بخش آوج .
۵- به دنبال همین سیاست هیات وزیران مجددا لایحه جدیدی در ارتباط با استان شدن قزوین تهیه و تقدیم مجلس شورای اسلامی نمود که این لایحه در تاریخ ۲۰/۳/۷۶ تحت عنوان ایجاد استان قزوین به تصویب مجلس رسیده و پس از تائید شورای نگهبان در تاریخ ۲۷/۳/۷۶ جهت اجرا به وزارت کشور ابلاغ و استان قزوین به مرکزیت شهر قزوین از ترکیب شهرستان های زیر تشکیل می گردد .
الف : شهرستان قزوین مشتمل بر بخشهای مرکزی ، رودبار الموت ، رودبار شهرستان ، طارم سفلی و آبیک
ب : شهرستان بوئین زهرا مشتمل بر بخشهای مرکزی و آوج
ج : شهرستان تاکستان مشتمل بر بخشهای مرکزی ، ضیاءآباد و خرم دشت .
از تاریخ تصویب لایحه استان قزوین۲۰/۳/۷۶ تا کنون تغییرات چندی در ترکیب بخشهای و شهرستانهای استان ایجاد شده است که عبارتند از :
تشکیل بخش رامند از ترکیب دهستانهای ابراهیم آباد و رامند جنوبی درتابعیت شهرستان بوئین زهرا .
تشکیل بخش شال از ترکیب دهستانهای زین آباد و قلعه هاشم در شهرستان بوئین زهرا
تشکیل بخش دشتابی از ترکیب دهستانهای دشتابی غربی و دشتابی شرقی در تابعیت شهرستان بوئین زهرا .
تشکیل بخش آبگرم از ترکیب دهستانهای آبگرم و خرقان شرقی در شهرستان بوئین زهرا .
تشکیل بخش اسفرورین از ترکیب دهستانهای خرم آباد و اک در تابعیت شهرستان تاکستان .
تشکیل شهرستان آبیک از ترکیب بخش مرکزی و بشاریات
تشکیل بخش بشاریات از ترکیب دهستانهای بشاریات شرقی و بشاریات غربی در تابعیت شهرستان آبیک .
تشکیل بخش کوهین از ترکیب دهستانهای ایلات قاقازان شرقی و ایلات قاقازان غربی در تابعیت شهرستان قزوین
تشکیل بخش البرز از ترکیب دهستانهای شریف آباد و پیریوسفیان در شهرستان قزوین .
تشکیل شهرستان البرز مشتمل بر بخشهای مرکزی ، محمدیه .
تشکیل بخش محمدیه مشتمل بر دهستانهای شریف آباد و حصار خروان .
تبدیل سطح روستای خرمدشت مرکز بخش خرمدشت به عنوان شهر خرمدشت .
تبدیل سطح روستای معلم کلایه مرکز بخش رودبار الموت به عنوان شهر معلم کلایه .
تبدیل سطح روستای رازمیان مرکز بخش رودبار شهرستان به عنوان شهر رازمیان .
تبدیل سطح روستای آبگرم مرکز بخش آبگرم به عنوان شهر آبگرم .
تبدیل سطح روستای ارداق مرکز بخش دشتابی به عنوان شهر ارداق .
تبدیل سطح روستای کوهین مرکز بخش کوهین به عنوان شهر کوهین .
تبدیل سطح روستای خاکعلی مرکز بخش بشاریات به عنوان شهر خاکعلی .
تبدیل سطح روستای محمود آباد از بخش مرکزی قزوین به عنوان شهر محمود آباد نمونه .
تبدیل سطح روستای بیدستان از بخش البرز شهرستان قزوین به عنوان شهر بیدستان .
تبدیل سطح روستای نرجه از بخش مرکزی شهرستان تاکستان به عنوان شهر نرجه.
تبدیل سطح روستای سیردان مرکزی بخش طارم سفلی به عنوان شهر سیردان .
تبدیل سطح روستای سگز آباد مرکز دهستان سگز آباد از بخش مرکزی شهرستان بوئین زهرا به عنوان شهر سگزآباد .
رشته کوه های البرز در نواحی شمالی و رشته کوههای منفرد مرکزی و دامنه های شیب دار آن ها در بخش جنوبی استان ،نقش قابل توجهی در ایجاد جریان آب های زیر زمینی و به وجود آمدن سفره های غنی قابل برداشت در نواحی نسبتا هموار داشته و امکان حفر چاه های عمیق با آبدهی مناسب را میسر ساخته اند . در حال حاضر تعداد ۱۸۰۸ حلقه چاه عمیق ،۲۳۵۶ حلقه چاه نیمه عمیق و ۶۳۳ رشته قنات در این استان وجود دارد.مجموعه تخلیه آب آن در سال ،تقریبا به ۱۱۹۲ میلیون متر مکعب می رسد. وجود سه رودخانه دائمی با حجم آبی به میزان ۲۴۳ میلیون متر مکعب و رودخانه های فصلی متعدد با حجم آب ۶۲ میلیون متر مکعب ،از جمله منابع آبی قابل توجه این استان است .همچنین حوز ه های آبریز« طالقان رود» و « الموت رود » که هر دو از سر شاخه های رودخانه « شاهرود » هستند،به ترتیب با حجم آبی به میزان ۴۶۰ و ۷۳۰ میلیون متر مکعب ،از منابع آبی این استان محسوب می شوند. در حال حاضر ،تنها ۱۸۰ میلیون متر مکعب از این آب ها برداشت می شود و بقیه به دلیل وجود اختلاف ارتفاع بین اراضی و منابع آب ،غیر قابل برداشت است.اما براساس برآوردهای موجود ،هنوز می توان در حدود صد میلیون متر مکعب دیگر از این آب ها را به روش های مختلف «ایجاد کانال های انحرافی، پمپاژو... » برداشت کرد.
استان قزوین در دامنه جنوبی رشته کوه البرز قرار دارد و تمام قسمت های شمالی ،غربی و جنوبی آن کوهستانی است .بلندی های « رشته کوه البرز» در شمال شرقی – شمال غربی به صورت کو های پراکنده ،این استان را از استان های همجوار متمایز کرده است . مرتفع ترین کوه های این استان « سیالان» ، « کی جگین» ، « سفید کوه» و« سیاه کوه» است و حداکثر ارتفاع آن در کوه های شمالی سیالان ۴۱۷۵ متر از سطح دریا است.
محدوده مرکزی و شرق استان را « دشت قزوین » تشکیل می دهد که شیب آن از شمال غرب به جنوب شرق امتداد دارد و پست ترین نقطه آن ۱۱۳۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد.
آب و هواى ناحیهٔ شمالى استان قزوین کوهستانى است. این ناحیه، زمستانهاى سرد و پربرف و تابستانهاى معتدل دارد. نواحى دشتى استان قزوین داراى زمستانهاى سرد و تابستانهاى گرم و خشک است. میانگین دماى سالانهٔ آن ۱۳/۲ درجهٔ سانتىگراد و میانگین بارندگى سالانهٔ آن ۳۰۴/۴ میلىمتر است.
استان قزوین به دلیل داشتن ارتفاعات متعدد و بارندگی های متوسط،دارای زمستانی سرد و تابستانی معتدل است .سیستم های هوایی موثر در استان عبارتند از :
سیستم غربی و مدیترانه ای : بیشترین عامل بارندگی در استان .
سیستم پرفشار شمالی: عامل سردی و رطوبت .
در این استان دو جریان باد وجود دارد :جریان شمالی یا باد « مه» که بیشتر در اثر نفوذ سیستم های پر فشاراست و از شمال غرب به جنوب شرق می ورزد و جریان باد« راز» که در جهت جنوب شرق به شمال غرب است.
استان قزوین دارای زمستان های سرد و تابستان های خنک است.میزان بارندگی در این استان بین دویست تا سیصد میلیمتر در سال در نوسان است. براساس آمار، هشتاد روز از سال را روزهای یخبندان تشکیل می دهد ودر فصل تابستان گرمای هوا گاهی به چهل و یک درجه سانتیگراد نیز می رسد.
استان قزوین به دو ناحیهٔ کوهستانى و دشتى تقسیم مىشود. منطقهٔ کوهستانى آن در شمال استان قرار دارد و دهستانهاى الموت، رودبار و قسمتى از کوهپایهٔ اقبال و پشگلدره را در بر مىگیرد. در همین ناحیه، بخشى از رشتهکوه البرز از بخش شمال غربى و از استان گیلان به طرف جنوب غربى در داخل استان قزوین کشیده شده است. سیالان و الموت دو قله از قلههاى معروف کوهستانهاى بخش غربى البرز مىباشند.
درههاى البرز در دامنههاى خشکِ جنوبى، بهویژه در ناحیهٔ قزوین، باریک و کمعرض هستند و با دیوارههاى پرشیب کشیده شدهاند. آبادترین و پرجمعیتترین درههاى آن، درهٔ شاهرود و درههاى دو شاخهٔ معروف آن، رود طالقان و رود الموتاند که آب دامنههاى البرز جنوبى را به سفیدرود مىرسانند. دره و رودخانهٔ شاهرود کوههاى میان درهٔ چالوس و سفیدرود را از شرق به غرب شکافته و آن را به دو قسمت شمالى و جنوبى تقسیم کردهاند. کوههاى طالقان، سیالان، الموت و تختسلیمان در غرب الموت (با ارتفاع ۴۴۰۰ متر) در ساحل چپ سفیدرود، با قلهٔ دلفج (با ارتفاع ۲۷۷۰ متر) که از قلههاى قدیمى آتشفشانى است، اتصال یافتهاند. در جنوب شاهرود، کوههاى زیاران، سبزپوش، خزران و ... قرار دارند که از زمانهاى پیشین مسیرهاى پیادهٔ شمالى - جنوبى قزوین بودهاند که بعضى از آنها در امتداد درهها تا ساحل دریاى مازندران (خزر) امتداد یافتهاند و گردنههاى معروف سلمبار و الوچشمه را پدید آوردهاند. این راهها ناحیهٔ دشت قزوین را به غرب مازندران و شرق گیلان متصل کردهاند. در ناحیهٔ غربى دشت قزوین یک رشته ارتفاعات موازى به نام «چرگر» قرار دارد که از جانب شمال به جنوب کشیده شده و استان قزوین را از استان زنجان و خمسه جدا مىکند. این ارتفاعات در حدفاصل نواحى سلطانیه و تارم قرار دارند. در قسمت جنوب این استان، چند رشته از ارتفاعات به موازات هم قرار گرفتهاند که به نام «رامند» معروف هستند.
ارتفاعات مزبور در جنوب شرقى دهستان زهرا قرار دارند. این ارتفاعات در قسمت جنوب غربى با کوههاى خرقان و درگزین استان همدان پیوند دارند. استان قزوین از جانب غربى، بدون هیچ مانعى، به جلگهٔ ساوجبلاغ که در حال حاضر جزو محدودهٔ استان تهران است و کوه طالقان آن را از استان قزوین جدا کرده است، منتهى مىشود.
