اطلاعات تلفن ۱۱۸

به نظر شما اصلی ترین مشکل ارائه خدمات اینترنت در استان قزوین چیست؟

در حال ثبت و دریافت نتایج ...



قزوین > تاریخ و فرهنگ > مفاخر و مشاهیر > مفاخر


على‌اکبر دهخدا

نام پدر: خان باباجان
تولد و وفات: (۱۲۵۸ -۱۳۳۴) شمسی
محل تولد: ایران - قزوین - قزوین
شهرت علمی و فرهنگی: روزنامه‌نگار ، شاعر ، محقق ، مترجم ، مصحح و فرهنگ‌نویس، طنزپرداز دوره‌ی مشروطه و لغتنامه‌نویس بزرگ ایرانی 
معروف به دخو. تحصیلات قدیمی را نزد شیخ غلامحسین بروجردی آموخت و پس از آن وارد مدرسهٔ عالی علوم سیاسی شد و مبانی علوم جدید و زبان فرانسه را در آنجا فرا گرفت و ضمناً از محضر درس شیخ هادی نجم آبادی نیز بهره برد. در ۱۲۸۲ش به همراه معاون‌الدوله غفاری ، وزیر مختار ایران در کشورهای بالکان ، به اروپا رفت و طی دو سال اقامت در وین ضمن تحصیل دانش‌های جدید ، زبان فرانسه خود را تکمیل نمود و در همان روزهای آغازین جنبش مشروطه به ایران بازگشت و در انتشار روزنامه "صوراسرافیل" با میرزا جهانگیرخان شیرازی همکاری کرد و مقالات خود را تحت عنوان "چرند و پرند" با نام‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های مستعار؛ دخو ، خرمگس ، سگ حسن دله ، غلام گدا چاپ می‌کرد. دهخدا پس از واقعهٔ به توپ بستن مجلس به استانبول گریخت و از آنجا به اروپا رفت و در سویس با کمک میرزا ابوالحسن خان پیرنیا ، معاضدالسلطنه ، روزنامهٔ "صوراسرافیل" را از نو در شهر ایوردون دایر کرد که پس از سه شماره تعطیل شد و وی به ترکیه رفت و در استانبول به انجمن سعادت ایرانیان پیوست و در شمار نویسندگان مجله "سروش" درآمد. دهخدا پس از فتح تهران و اعادۀ مشروطه ، از تهران و کرمان به نمایندگی مجلس در دورۀ دوم انتخاب شد. وی پس از دوران جنگ جهانی اول حدود بیست و هشت ماه در یکی از قرای چهار محال و بختیاری منزوی بود و پس از پایان جنگ به تهران آمد و از آن پس کارهای سیاسی دست شست و مشاغل مختلفی چون ریاست دفتر وزارت فرهنگ ، ریاست مدرسهٔ علوم سیاسی تهران ، ریاست تفتیش وزارت دادگستری را عهده‌دار شد. دهخدا پس از قضایای شهریور ۱۳۲۰ش و برکناری رضاشاه تا پایان عمر به مطالعه و تحقیق و تألیف مشغول شد و از کارهای سیاسی کناره گرفت. وی در تهران درگذشت و جنازه‌اش به شهر ری منتقل شد و در ابن بابویه دفن شد. مهمترین آثار او عبارتند از: مقالات "چرند و پرند"؛ "امثال و حکم"؛ "جریدۀ سروش"؛ "لغت‌نامه"؛ "دیوان" شعر؛ تصحیح "دیوان" سید حسن غزنوی؛ "شرح حال و آثار ابوریحان بیرونی"؛ "روح‌القوانین" ، ترجمه؛ "عظمت و انحطاط رومیان" ، ترجمه.

پدرش خان‌باباخان از مردم قاقازان قزوین بود که چندسالی قبل از تولد دهخدا از قزوین به تهران مهاجرت کرد. در ده‌سالگی پدر مرد و دهخدا به سعی مادر به آموزش علوم دینی و عربی پرداخت و به مدرسه‌ی شیخ هادی رفت. در سال ۱۲۷۵ شمسی دانشجوی مدرسه‌ی علوم سیاسی شد و زبان فرانسه آموخت. سپس همراه معاون‌الدوله‌ی غفاری که سفیر ایران شده بود در بالکان راهی اروپا شد. دو سال در وین ماند و علوم جدید آموخت. او همزمان با آغاز انقلاب مشروطه به ایران بازگشت و با همکاری میرزا جهانگیرخان و قاسم خان صوراسرافیل، روزنامه‌ی «صوراسرافیل» را منتشر کرد. در این روزنامه چرند و پرند می‌نوشت و دخو امضا می‌کرد که اصطلاحی است قزوینی به معنی دهخدا. پس از به توپ بستن مجلس، به اروپا تبعید شد. در سوئیس سه شماره‌ی دیگر از «صوراسرافیل» و در ترکیه به کمک ایرانیان مقیمِ استانبول روزنامه‌ی «سروش» را منتشر کرد. پس از تصرف تهران توسط مشروطه‌خواهان، با رأی مردم از تهران و کرمان به مجلس رفت و پس از پایان دور اول نمایندگی مجلس را رها کرد. در جنگ جهانی اول، یعنی سالهای ۱۲۹۴ تا ۱۲۹۸ شمسی به روستایی در چهار محال و بختیاری پناه برد و منزوی شد. بعد از جنگ به تهران آمد، اما از کارهای سیاسی کناره گرفت و در وزارت معارف و مدرسه‌ی علوم سیاسی و مدرسه‌ی عالی حقوق و... مشغول به کار شد. پس از شهریور ۱۳۲۰ که ایران به اشغال دول خارجی درآمد، عذرش را خواستند و دهخدا کار بزرگش یعنی لغتنامه را شروع کرد. در جریان ملی شدن صنعت نفت طرفداری مصدق را کرد که پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به این بهانه آزارها دید. تا این زمان ۲۰ جلد از لغتنامه منتشر شده بود. برای انتشار لغتنامه مجلس اجازه‌ی‌ مخصوصی به دولت داد. دهخدا هرگز برای کارش حق تألیف نگرفت. دهخدا یک‌تنه کاری را که از عهده‌ی ده‌ها پژوهشگر و نویسنده و محقق برنمی‌آمد انجام ‌داد. سرانجام در ۸ اسفند ۱۳۳۴ در ۷۵سالگی از دنیا رفت و در ابن‌بابویه به خاک سپرده شد. علاوه بر لغتنامه که هنوز هم نوشتنِ آن توسط گروهی از محققان به سرپرستی دکتر سیدجعفرشهیدی ادامه دارد و به این منظور مؤسسه‌ی معتبری تأسیس شده است، دهخدا کتابهای زیادی را نوشت و کتابهای مهم و معتبری را ترجمه کرد. «امثال و حکم»، «دیوان دهخدا»، ترجمه‌ی «روح‌القوانین» منتسکیو، ترجمه‌ی «عظمت و انحطاط رومیان» و... از جمله‌ی این آثارند.

علی اکبر دهخدا که برای ایرانیان با مجموعه عظیم و به یادماندنی لغت نامه اش شناخته شده است در سال ۱۲۵۸ در محله سنگلج تهران به دنیا آمد. وی پدرش خان باباخان قزوینی را در سن ده سالگی از دست داد و پس از آن تحت سرپرستی پسر عموی پدرش «یوسف خان قزوینی» قرار گرفت. آموزش صرف و نحو عربی و اصول فقه و کلام اسلامی را طی هفت سال زیرنظر حاج شیخ هادی نجم آبادی و شیخ غلامحسین بروجردی فراگرفت. دهخدا در سال ۱۲۷۸ تحصیل در مدرسه علوم سیاسی را شروع کرد اما در میانه همان سال به مدت دو سال تحصیل را کنار گذاشت. سپس در سال ۱۲۸۰ دستیار محمدحسین فروغی پدر ذکاالملک فروغی در تدریس ادبیات فارسی در مدرسه علوم سیاسی می شود. وی که پس از دو سال از مدرسه علوم سیاسی فارغ التحصیل شد، به عنوان منشی معاون الدوله غفاری در سفارت ایران در بالکان مشغول به کار گردید و به مدت دو سال در وین، رم، بخارست و پاریس اقامت کرد و پس از آن به دلایل نامعلومی به ایران بازگشت.
علامه دهخدا در سال ۱۲۸۵ به عنوان معاون و مترجم مهندس دوبوروک در امور راه شوسه خراسان که در مقاطعه حاج حسین آقا امین الضرب بود، استخدام می شود و همچنین به انتشار شب نامه هایی بر ضد جهل و خرافات و استبداد قاجار می پردازد. یک سال پس از آن از سوی میرزا جهانگیرخان شیرازی برای همکاری و عضویت در تحریریه صوراسرافیل دعوت می شود و در همین سال به دلیل مقاله هایش در صوراسرافیل در مجلس شورای ملی دوره نخست، محاکمه و تهدید به مرگ می شود. در سال ۱۲۷۸ همزمان با سی ودومین شماره صوراسرافیل و به توپ بسته شدن مجلس به دستور محمدعلی شاه قاجار و دستگیری گروهی از روشنفکران و مشروطه خواهان از جمله میرزاجهانگیرخان شیرازی و اعدام آنها، علی اکبر دهخدا به همراه سیدحسن تقی زاده و گروهی دیگر به سفارتخانه انگلستان پناهنده می شود. با رضایت محمدعلی شاه آنها به اروپا تبعید می شوند. نخست به پاریس و سپس به ایوردون سوئیس می رود. یک سال بعد با کمک معاضدالسلطنه (ابوالحسن پیرنیا)، میرزا قاسم خان تبریزی و شیخ محمد قزوینی سه شماره از روزنامه صوراسرافیل را در تبعید منتشر کردند. دهخدا سپس برای تقویت کردن «انجمن سعادت ایران» و انتشار نشریه هفتگی «سروش» به استانبول سفر کرد. دو سال بعد، پس از انتشار چهارده شماره از نشریه «سروش» از راه رشت به ایران بازگشت و پس از خلع محمدعلی شاه از سلطنت نماینده مردم تهران و کرمان در دوره دوم مجلس شورای ملی شد. در این زمان به عضویت حزب «اعتدال» درآمد و با روزنامه های مجلس و شوری همکاری نمود. در سال ۱۲۹۲ با آغاز جنگ جهانی اول و اولتیماتوم روسیه تزاری و جریان معروف به مهاجرت آزادیخواهان به استانبول، بغداد و برلین، دهخدا به دعوت و مصلحت اندیشی خوانین بختیاری به چهار محال رفت و تا پایان جنگ به ایل بختیاری پناهنده شد. در همین سال فکر اولیه تدوین لغت نامه و امثال و حکم به خاطر او خطور کرد. پس از این دوره به ریاست دفتر وزارت معارف و ریاست اداره تفتیش در وزارت عدلیه برگزیده شد.علی اکبر دهخدا در سال ۱۲۹۹ فیش برداری برای تالیف دو اثر عظیم خود لغت نامه و امثال و حکم را آغاز کرد و یک سال بعد در تاریخ ۲۶ شهریور امتیاز مجله هفتگی فردا را گرفت ولی به دلایل نامعلوم از انتشار آن خودداری می کند.
در سال ۱۳۰۶ ریاست مدرسه علوم سیاسی را پذیرفت که چندی بعد به مدرسه عالی حقوق و علوم سیاسی تغییر نام یافت. دو سال بعد دوره چهار جلدی امثال و حکم از سوی وزارت فرهنگ منتشر شد. اولین جلد از اثر عظیم وی یعنی لغت نامه در سال ۱۳۱۸ منتشر می شود و دو سال پس از آن در شهریورماه ۱۳۲۰ از ریاست مدرسه حقوق و علوم سیاسی بازنشسته می شود. ۱۳۲۴ به پیشنهاد عبدالحمید اعظم زنگنه و حمایت جمعی از نمایندگان مجلس شورای ملی از جمله دکتر محمد مصدق چاپ لغت نامه به تصویب مجلس شورای ملی می رسد. در سال ۱۳۳۰ مجموعه مقالات چرند و پرند به همت سعید نفیسی در کتاب شاهکار نثر فارسی منتشر می شود. وی در تیرماه سال ۱۳۳۲ و در زمان نخست وزیری دکتر محمد مصدق یک گفت وگوی رادیویی در دفاع از دکتر مصدق انجام می دهد و یک مقاله نیز در همین زمینه می نویسد. و پس از خروج شاه از ایران در ۲۵ مرداد ۳۲ شایع می شود که دکتر مصدق به وی پیشنهاد کرده است ریاست شورای سلطنتی را بپذیرد. مجموعه این فعالیت ها موجب می شود پس از کودتای ۲۸ مردادماه علامه دهخدا بازداشت شده و مورد بازجویی قرار گیرد.
وی در بازجویی تحت فشار قرار می گیرد تا از طریق او بتوانند محل اختفای دکتر فاطمی را پیدا کنند. در مهرماه همان سال پیکر فرتوت وی را در نیمه شب میان حیاط منزل مسکونی اش رها می کنند. در سال ۱۳۳۴ با رو به وخامت گذاشتن حال جسمانی دهخدا وی به دکتر محمد معین وصیت می کند که انتشار لغت نامه را پس از مرگ وی ادامه دهد و نیز طی نامه ای به رئیس مجلس شورای ملی تمامی حق التالیف لغت نامه را به ملت ایران می بخشد.

● زندگی نامه
علی اکبر دهخدا در سال ۱۲۹۷ هجری قمری در تهران به دنیا آمد. پدر دهخدا، خانباباخان اهل قزوین بود و پیش از تولد وی به تهران آمده و در این شهر ساکن شده بود.
علی اکبر ده ساله بود که پدرش وفات کرد و دهخدا با سرپرستی مادر به تحصیل خود ادامه داد.
یکی از فضلای آن عصر به نام شیخ غلامحسین بروجردی تعلیم دهخدا را عهده دار بود.
دهخدا غالباً می گفته که هر چه دارد، بر اثر تعلیم آن بزرگ مرد است.
بعدها که مدرسه سیاسی در تهران افتتاح شد، دهخدا در آنجا به تحصیل پرداخت. به علت همسایگی با مرحوم حاج شیخ هادی نجم آبادی، دهخدا با وجود کمی سن از محضر آن مرد استفاده می کرد و در همان زمان به فرا گرفتن زبان فرانسوی پرداخت و سپس به اروپا رفت و در آنجا زبان فرانسه و معلومات جدید را تکمیل کرد.
بازگشت دهخدا به ایران همزمان با آغاز مشروطیت بود و در آن هنگام وی در انتشار روزنامه صوراسرافیل که از جراید معروف مشروطیت بود با میرزا جهانگیر خان صوراسرافیل و میرزا قاسم تبریزی به همکاری پرداخت.
پس از تعطیل مجلس در دوره محمدعلی شاه، دهخدا با جمعی از آزادی خواهان به اروپا رفت.
در سویس سه شماره از روزنامه صوراسرافیل را منتشر کرد و سپس به استانبول رفت و در آنجا نیز در انتشار روزنامه "سروش" با آزادی خواهان همکاری کرد.
پس از خلع محمدعلی شاه، دهخدا از طرف مردم تهران و کرمان به نمایندگی مجلس برگزیده شد و به درخواست آزادی خواهان به مجلس رفت.
در دوران جنگ جهانی اول دهخدا در یکی از روستاهای چهارمحال بختیاری منزوی بود و پس از جنگ به تهران آمد و از کارهای سیاسی کناره گرفت و به خدمات علمی و فرهنگی مشغول شد و سرانجام در هفتم اسفند ماه ۱۳۳۴ هجری شمسی در تهران وفات کرد و در قبرستان ابن بابویه به خاک سپرده شد.
● آثار دهخدا
الف) امثال و حکم که در چهار جلد شامل امثال فارسی است و در کنار آنها اصلاحات و کنایات و موضوعات فراوانی را نیز نقل کرده است.
ب) ترجمه عظمت و انحطاط رومیان تألیف منتسکیو که تاکنون به چاپ نرسیده است.
ج) ترجمه روح القوانین اثر منتسکیو که چاپ نشده است.
د) فرهنگ فرانسه به فارسی که شامل لغات علمی، تاریخی، ادبی، جغرافیایی و طبی است و مرحوم دهخدا معادلهای دقیق آنها را به دست داده است و این کتاب نیز تاکنون به طبع نرسیده است.
و) شرح حال ابوریحان بیرونی که همزمان با سالگرد تولد بیرونی تالیف شده و به چاپ رسیده است.
هـ) حاشیه بر دیوان ناصر خسرو که دهخدا در تصحیح اشعار و توضیح بعضی نکات مطالبی بر این دیوان افزوده است.
ی) تصحیحاتی در دیوان سید حسن غزنوی که چاپ شده است.
ر) تصحیحاتی بر دیوانهای حافظ، منوچهری، فرخی، مسعود سعد، سوزنی دارد.
ز) چرند و پرند که مجموعه مقالات انتقادی دهخداست و در صوراسرافیل چاپ شده است.
ژ) دیوان اشعار که حاوی اشعار گوناگون دهخدا است.
ص) لغت نامه که مفصل ترین کتاب لغت در زبان فارسی است و علاوه بر آن اعلام نیز با شرح و تفصیل در این کتاب آمده است.
دهخدا برای تالیف این کتاب نزدیک چهل سال وقت صرف کرده و نزدیک صد نفر با وی همکاری داشته اند.
▪ خود درباره این کتاب نوشته است:
"مرا هیچ چیز از نام و نان به تحمل این تعب طویل جز مظلومیت مشرق در مقابل ظالمین ستمکار مغربی وا نداشت. چه برای نان همه طرق به روی من باز بود، و با ابدیت زمان نام را نیز چون جاودانی نمی دیدم پای بند آن نبودم و می دیدم که مشرق باید به هر نحو شده است با اسلحه تمدن جدید مسلح گردد، نه اینکه این تمدن را خوب می شمردم، چه تمدنی که دنیا را هزاران سال اداره کرد، مادی نبود".
● سبک دهخدا
دهخدا در ادبیات عهد انقلاب مشروطه مقامی ارجمند دارد، او باهوشترین و دقیق ترین طنزنویس این عهد است.
او با نثر ویژه ای که در نوشتن مقالات انتقادی صوراسرافیل به کار برد نمونه ای از نثر طنز و انتقادی فارسی را ابداع کرد. دهخدا هر حادثه ای را دستاویز قرار می داد تا به استبداد بتازد.
نکته مهم در طنزهای دهخدا عشق و علاقه و دلسوزی به حال مردم خرده پا است. دهخدا با نمایاندن جهات تاریک زندگانی، جهت روشن و امیدبخش آن را هرگز فراموش نمی کرد. او به بطالت و تنبلی و بی شعوری می تاخت. مقالات طنزآمیز او با امضای "دخو" انتشار یافت.
● اشعار دهخدا
اشعار دهخدا را می توان به سه دسته تقسیم کرد:
نخست اشعاری که به سبک متقدمان سروده، بعضی از این سروده ها دارای چنان استحکامی است که تشخیص آنها از گفته های پیشینیان دشوار است.
دوم اشعاری که در آنها تجدد ادبی به کار رفته است. مسمط "یاد آر ز شمع مرده یار آر" از بهترین اشعار جدید فارسی به شمار می آید.
سوم اشعار فکاهی او که به زبان عامیانه سروده شده است.
دهخدا جزو معدود شاعران دوره مشروطیت است که جهان بینی و جهان نگری روشنی دارد. هرگز دچار احساسات نمی شود و شعار نمی دهد.
دهخدا اشعارش را در قالبهای معهود مثنوی، غزل، مسمط، قطعه، دوبیتی و رباعی سروده است.
مضامین اشعار او: وطن پرستی، دادخواهی، رسوا کردن ظالمان و حاکمان نالایق و مبارزه با ریاکاری و دورویی است.
یکی از ویژگیهای شعر دهخدا طنز تلخ و گزنده اوست که با تحلیل قوی و سرشارش همراه می شود.
● نمونه ای از شعر دهخدا
(این شعر را دهخدا در سوگ جهانگیرخان صوراسرافیل سروده است: )
یاد آر ز شمع مرده یار آر
ای مرغ سحر، چو این شب تار
بگذاشت ز سر سیاهکاری
وز نفحه روح بخش اسحار
رفت از سر خفتگان خماری
بگشود گره ز زلف زر تار
محبوبه نیلگون عماری
یزدان به کمال شد پدیدار
و اهریمن زشتخو حصاری
یاد آر ز شمع مرده یار آر
ای مونس یوسف، اندر این بند
تعبیر عیان چو شد تو را خواب
دل پر ز شعف، لب از شکر خند
محسود عدو به کام اصحاب
رفتی بر یار و خویش و پیوند
آزاد تر از نسیم و مهتاب
زان کو همه شام با تو یک چند
در آرزوی وصال احباب
اختر به سحر شمرده یاد آر
چون باغ شود دوباره خرم
ای بلبل مستمند مسکین
وز سنبل و سوری و سپرغم
آفاق نگارخانه ی چین
گل سرخ و به رخ عرق ز شبنم
تو داده ز کف قرار و تمکین
زان نوگل پیش رس که در غم
ناداده به نار شوق تسکین
از سردی دی، فسرده یاد آر


علی‌اکبر دهخدا، میرزاعلی‌اکبرخان قزوینی یا علامه دهخدا، نویسنده، شاعر، پژوهشگر، لغت‌شناس و از آزادی‌خواهان دوران مشروطه، که طی ۴۵ سال کوشش پی‌گیرانه توانست بزرگ‌ترین گنجینه‌ی لغت‌شناسی فارسی را با نام لغت‌نامه گرد آورد. او در مدرسه‌ی علوم سیاسی با دانش سیاسی آشنا شد و نوشته‌هایی را با عنوان چرند و پرند در روزنامه‌ی صوراسرافیل منتشر می‌کرد. پس از جنگ جهانی اول، کار سیاسی را کنار گذاشت و کار گردآوری لغت را آغاز کرد. با اوج گیری جنبش ملی کردن نفت از پشتیبانان دکتر مصدق شد و مقاله‌ها و گفتارهایی در پشتیبانی از دولت مصدق در روزنامه‌ها نوشت. امثال و حکم و تصحیح چند دیوان از شاعران بزرگ از دیگر آثار اوست.
● زندگی‌نامه
میرزاعلی‌اکبرخان قزوینی، فرزند خان‌بابا‌‌ قزوینی، در سال ۱۲۹۷ قمری در تهران به دنیا آمد. هنگامی که ده‌ساله بود، پدر را از دست داد و زیر نظر مادر به فراگیری دانش پرداخت. در جوانی نزد شیخ‌غلام‌حسین بروجردی، استاد زبان عربی و علوم دینی و سپس شیخ‌هادی نجم‌آبادی آموزش دید و به مدرسه‌ی علوم سیاسی راه یافت. از آن‌جا که دانش‌آموخته‌های آن مدرسه به کار در وزارت امور خارجه فراخوانده می‌شدند، او همراه معاون‌الدوله‌ی غفاری به بخارست رفت و دو سال در جایگاه دبیر سفارت ایران در بالکان به کار پرداخت و در این زمان توانست با زبان فرانسه و دانش جدید بیش از پیش آشنا شود.
بازگشت دهخدا به ایران با جنبش آزادی‌خواهی مردم ایران برای دست‌یابی به نظام مشروطه همراه بود. او با همراهی جهانگیرخان شیرازی روزنامه‌‌ای به نام صوراسرافیل را راه‌اندازی کرد و نوشته‌هایی با عنوان چرند و پرند را، که نمونه‌های بی‌همتایی از طنز سیاسی است، در آن می‌نوشت. آن نوشته‌ها همراه با سرمقاله‌هایی که می‌نوشت، در بیداری و هوشیاری مردم نقش چشم‌گیری داشت. اما با سرکوبی جنبش مشروطه و بسته شدن مجلس شورای ملی به فرمان محمدعلی‌شاه، روزنامه‌ی صوراسرافیل بسته شد و دهخدا همراه بسیاری از آزادی‌خواهان از ایران تبعید شد. او نخست به فرانسه و سپس سوئیس رفت و در آن‌جا توانست سه شماره از صوراسرافیل را منتشر کند. سپس به ترکیه رفت و روزنامه‌ای به نام سروش را تا ۱۵ شماره منتشر کرد.
هنگامی که آزادی‌خواهان از گوشه و کنار ایران، به‌ویژه تبریز، اصفهان و گیلان، به سوی تهران به راه افتادند و سرانجام محمدعلی‌شاه را برکنار کردند، دهخدا از سوی مردم کرمان و تهران به نمایندگی مجلس شورای ملی برگزیده شد و با درخواست مردم و سران مشورطه از ترکیه به ایران آمد و به مجلس رفت. اما پس از جنگ جهانی اول از کار سیاسی کناره گرفت و تا سال ۱۳۲۰ خورشیدی مدیر مدرسه‌ی علوم سیاسی بود.
دهخدا پس از برکنار شدن از مدیریت مدرسه‌ی علوم سیاسی، به کارهای پژوهشی خود افزود. اما با اوج گیری جنبش ملی کردن نفت از پشتیبانان دکتر مصدق شد و مقاله‌ها و گفتارهایی در پشتیبانی از دولت مصدق در روزنامه‌ها نوشت. آن نوشته‌ها و پشتیبانی‌ها باعث شد که پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، فرمان قطع حقوق او را صادر شود و او را دو بار برای بازجویی به دادستانی ببرند. دهخدا در پی آن رفتارهای نادرست به سختی صدمه دید و بیماری آسم او بازگشت. سرانجام، دهخدا در هفتم اسفند ۱۳۳۴ خورشیدی در خانه‌ی خود درگذشت و در ابن‌بابویه(در ری) به خاک سپرده شد.
● سال شمار زندگی
▪ ۱۲۹۷ قمری: در تهران به دنیا آمد.
▪ ۱۳۰۷ قمری: فراگیری علوم دینی را در مدرسه‌ی شیخ غلام‌حسن بروجردی آغاز کرد.
▪ ۱۳۱۷ قمری: آموزش‌های خود را نزد حاج شیخ هادی نجم‌آبادی کامل کرد.
▪ ۱۳۲۰ قمری: دوره‌ی آموزشی مدرسه‌ی علوم سیاسی را به پایان رساند.
▪ ۱۳۲۱ قمری: کار رسمی خود را به عنوان منشی سفارت ایران در بالکان آغاز کرد.
▪ ۱۳۲۳ قمری: به ایران بازگشت.
▪ ۱۳۲۴ قمری: به کارهای اداری مربوط به راه‌سازی در خراسان گماشته شد.
▪ ۱۳۲۵ قمری: در روزنامه‌ی صوراسرافیل به کار طنزنویسی سیاسی پرداخت.
▪ ۱۳۲۶ قمری: دفتر روزنامه‌ی صوراسرافیل بسته شد و دهخدا به اروپا رفت.
▪ ۱۳۲۷ قمری: چند شماره از روزنامه‌ی صوراسرافیل را در پاریس منتشر کرد.
▪ ۱۳۲۷ قمری: چند شماره از هفته‌نامه‌ی سروش را در ترکیه منتشر کرد.
▪ ۱۳۲۸ قمری: به نمایندگی مجلس شورای ملی برگزیده شد.
▪ ۱۳۳۴ قمری: در جریان جنگ جهانی اول، به میان ایل بختیاری رفت و لغت‌نامه را پی‌ریزی کرد.
▪ ۱۳۳۲ خورشیدی: در دولت ملی دکتر محمد مصدق به عنوان ریاست شواری سلطنت برگزیده شد.
▪ ۱۳۳۲ خورشیدی: پس از کودتای ۲۸ مرداد به دادستانی حکومت نظامی فراخوانده شد.
▪ ۱۳۳۴ خورشیدی: روز دوشنبه هفتم اسفندماه،هنگام غروب خورشید، چشم از جهان فروبست.
● در راه آزادی
مبارزه‌های سیاسی دهخدا، که بیش‌تر با زبان قلم بود، با بازگشت او به ایران و بنیان‌گذاری روزنامه‌ی صوراسرافیل به کوشش میرزاجهانگیرخان شیرازی، آغاز شد. او به‌خوبی دریافته بود که خودکامگان از آگاه شدن مردم از حقیقت بسیار بیم دارند و تنها راه جلوگیری از به دام افتادن مردم در چاه دسیسه‌های آن‌ها، افزایش آگاهی مردم است. او در این راه هم به نگارش مقاله‌های جدی روی آورد و هم از اثرگذاری شگفت مقاله‌های طنزگونه به خوبی بهره گرفت. نوشته‌هایی که او با نام چرند و پرند در صوراسرافیل چاپ می‌کرد، از نمونه‌های برجسته‌ی طنز سیاسی به شمار می‌آید. ابوالقاسم حالت، که خود از طنزپردازان نامی ایران است، درباره‌ی اثرگذاری طنزهای دهخدا چنین گفته است" طنز دهخدا، نمک صوراسرافیل بود. بدون مقاله‌های او، این هفته نامه مانند شیپوری بی‌صدا یا صبحی بی‌جان به نظر می‌آمد."
دهخدا در دوره‌ای که در صوراسرافیل می‌نوشت، یک‌بار مورد تکفیر قرار گرفت و چند بار هم تهدید شد. اما با وجودی که آدمی هنگام ترس کم‌تر حوصله‌ی شوخی کردن پیدا می‌کند، به نظر می‌رسد آن تهدیدها به شوخ‌طبعی دهخدا افزود که پس از شرح مطلب می‌نویسد:" من از این تهدید ترسیدم و یک سره به اتاق رفتم و در اتاق را پیش کردم، برای این که لازم بود پیش کنم، برای این که مرا با ششلول و تفنگ تهدید کرده بودند. برای این که ننه‌ی من از بچگی همیشه من را از تفنگ و ششلول می‌ترساند. برای این که وقتی من تفنگ فتیله‌ای خالی یادگار جد مرحومم را دست می‌گرفتم، ننم می‌گفت: ننه، از من به تو امانت، هیچ وقت به تفنگ دست نزن. می‌گفتم: ننه، آخر تفنگ خالی است. می‌گفت: ننه، شیطان پرش می‌کند!"
دهخدا درمان نابسامانی‌ها ایران را در پایه‌گرفتن حکومت قانون و برچیده شدن بساط خودسری و خودکامگی می‌دانست و هر اندازه که مخالفت محمدعلی شاه با آزادی‌خواهان دوران مشروطه شدن بیش‌تر می‌یافت، زبان طنز خود را در طعنه‌زنی بر حکومت تندتر و تیزتر می‌کرد. اما فرمان لیاخوف و غرش توپ‌هایی که بر سر مجلس و نمایندگان مردم باریدن گرفت، طنین طنز دهخدا را نیز خاموش کرد. میرزاجهانگیرخان شیرازی را در باغ شاه به دار آویختند و دهخدا به ناچار به سوی اروپا روان شد. او در سوئیس پس از آن که در خواب با میرزا جهان‌گیرخان شیرازی دیدار کرد و او به دهخدا گفت که" چرا نگفتی آن جوان افتاد"، شعر بسیار شناخته شده‌ی خود، یادآر ز شمع مرده یادآر، را سرود که می‌توان آن را پاس‌داشتی برای همه‌ی جان‌نساران راه آزادی دانست:
ای مونس یوسف اندر این بند
تعبیر، عیان چو شد تو را خواب
دل پر ز شعف، لب از شکر خند
محسود عدو، به کام اصحاب
رفتی بر بار و خویش و پیوند
آزادتر از نسیم و مهتاب
زان کو، همه شام با تو یک چند
در آرزوی وصال احباب
اختر به سحر شمرده یادآر

دهخدا پس از جنگ جهانی اول و روی کار آمدن رضاخان از کار سیاسی کناره گرفت و به کار گردآوری لغت روی‌آورد. اما با اوج گرفتن جنبش ملی کردن نفت و آغاز نخست وزیری دکتر محمد مصدق باردیگر به گفتمان سیاسی روی آورد و در گفت و گویی که رادیو ایران به او انجام داد، مصدق را نابغه‌ی شرق خواند. او مقاله‌هایی در دفاع از دولت مصدق در روزنامه‌ها منتشر کرد و مردم را به پشتیبانی از دولت مصدق فراخواند. آتش پر فروغ و گرمی‌بخش وطن‌پرستی دهخدا باردیگر چنان افروخته شده بود که برای پشتیبانی از دولت مصدق به سرودن شعر حماسی ;گیرید همه از دل و جان راه مصدق"، نیز روی آورد:
ای مردم آزاده کجایید کجایید
آزادگی افسرد بیایید بیایید
در قصه و تاریخ چو آزاده بخوانید
مقصود از آزاده شمایید شمایید
بی‌شبه شما روشنی چشم جهانید
در چشمه‌ی خورشید شما نور و ضیایید
با چاره‌گری و خرد خویش به هر درد
بر مشرق رنجور دوایید دوایید
بسیار مفاخر پدرانتان و شما راست
کوشید که یک لخت بر آن‌ها بفزایید
بنمود مصدقتان آن نعمت و قدرت
کاندر کفتان هست از آن سر مگرایید
گیرید همه از دل و جان راه مصدق
زین ره درآیید اگر مرد خدایید
همین پشتیبانی‌ها از دولت مصدق و یاران نزدیک او چون دکتر فاطمی باعث شد حقوقی را که مجلس برای همه‌ی عمر او تصویب کرده بود، قطع کنند. خود او در این باره گفته است:" نان بخور و نمیری که مجلس‌های قبل برای تا آخر عمر من و بازماندگان من تعیین کرده بودند، حالا به گناه آن که گفته‌ام که او در دو جمعیت بین‌المللی(شورای امنیت و دادگاه بین‌المللی لاهه) حقانیت ما را در امر نفت به اثبات رسانید، یعنی دکتر محمد مصدق، در خور حبس و تبعبد نیست، بریدند. عیب ندارد از گرسنگی مردن من، تاج افتخار دیگری است که به من داده‌ می‌شود."
● دستاوردهای علمی
لغت‌نامه‌ی دهخدا بزرگ‌ترین دستاورد علمی علامه دهخدا است. او طی ۴۵ سال کوشش پی‌گیر توانست بیش از ۳ میلیون برگه از نوشته‌های استادان ادب فارسی و عربی، لغت‌نامه‌های چاپ و خطی، کتاب‌های تاریخ و جغرافیا، پزشکی، اخترشناسی، ریاضی، فلسفه، فقه و بسیاری دیگر فراهم آورد. هم‌چنین طی این کوشش پی‌گیر برای فراهم کردن لغت‌نامه، به تصحیح برخی از کتاب‌هایی که از آن‌ها بهره می‌برد نیز روی آورد که برخی از آن‌ها به چاپ رسده و برخی هنوز چاپ نشده است.
با این همه، لغت‌نامه مهم‌ترین دستاورد علمی دهخدا به شمار می‌آید. دهخدا هنگامی که در جریان جنگ جهانی اول در یکی از روستاهای چهارمحال و بختیاری به سر می‌برد، به فکر نگارش چنین اثری افتاد. او در آن گوشه‌ی تنهایی در پی کتاب بود تا مونس تنهایی‌اش باشد و در آن‌جا تنها به لاروس کوچک دست یافت. به‌ناچار کار پژوهشی خود را با همان لاروس کوچک آغاز کرد و برابرهای فارسی بسیاری از آن واژه‌های فرانسوی را پیدا کرد و نوشت. پس از بازگشت از چهارمحال و بختیاری به سال ۱۲۹۷ خورشیدی جست و جو برای گردآوری لغت را آغاز کرد.
● فهرست آثار
۱) امثال و حکم
گنجینه‌ای از مثل‌ها و سخنان حکمت‌آمیز است که دهخدا آن‌ها را طی جست و جو برای لغت گردآورد و به پیشنهاد اعتمادالدوله قراگوزلو، وزیر معارف، در چهار جلد طی سال‌های ۱۳۱۱-۱۳۰۸ خورشیدی به چاپ رسید و مورد توجه فرهنگ‌دوستان قرار گرفت.
۲) ترجمه‌ی عظمت و انحطاط رومیان
این اثر نوشته‌ی مونتسکیو است و دهخدا در جوانی آن را ترجمه کرد. این اثر هنوز به چاپ نرسیده است.
۳) ترجمه‌ی روح‌القوانین
این اثر نوشته‌ی مونتسکیو است و دهخدا در جوانی آن را ترجمه کرد. این اثر هنوز به چاپ نرسیده است.
۴) فرهنگ فرانسه به فارسی
گنجینه‌ای از واژه‌های علمی، ادبی، تاریخی، جغرافیایی و پزشکی زبان فرانسه با برابرهای فارسی که دهخدا از آغاز جوانی تا روزهای پایانی عمر به گردآوری آن‌ها پرداخت. با این همه، هنوز به چاپ نرسیده است.
۵) ابوریحان بیرونی
زندگی‌نامه‌‌ای که در جریان جشن هزاره‌ی ابوریحان به جای ۵ شماره‌ از مجله‌ی آموزش و پرورش از انتشارات اداره‌ی کل نگارش وزارت فرهنگ در مهرماه ۱۳۲۴ منتشر شد و سپس به همان صورت در لغت‌نامه نیز چاپ شد.
۶) تعلیقات بر دیوان ناصرخسرو
دیوان قصیده‌ها و قطعه‌های ناصرخسرو به پیوست روشنایی‌نامه و سعادت‌نامه، با تصحیح سیدنصرالله تقوی، تعلیقات مجتبی مینوی، مقدمه‌ی سیدحسن تقی‌زاده و یاداشت‌ها‌ی دهخدا در تصحیح شعرها و برخی نکته‌ها و مقدمه‌ای از ایشان در سال‌های ۱۳۰۷-۱۳۰۴ به چاپ رسید.
۷) تصحیح دیوان سیدحسن غزنوی
دیوان سیدحسن غزنوی، با لقب اشرف، به کوشش مدرس رضوی در سال ۱۳۲۸ به چاپ رسید. سپس یاداشت‌های دهخدا و استاد فروزانفر پیرامون تصحیح آن اثر در پایان آن کتاب جای داده شد.
۸) تصحیح دیوان حافظ
دهخدا دیوان چاپ خلخالی(۱۳۶۰ خورشیدی) و دیوان علامه قزوینی(۱۳۲۰ خورشیدی) را پس از انتشار تصحیح کرد که یاداشت‌های ایشان در مجله‌ی دانش سال دوم شماره‌ی هشتم به کوشش محمد معین به چاپ رسیده است.
۹) تصحیح دیوان منوچهری
یاداشت‌ها دهخدا در این باره هنوز به چاپ نرسیده است.
۱۰) تصحیح دیوان فرخی
یاداشت‌ها دهخدا در این باره هنوز به چاپ نرسیده است.
۱۱) تصحیح دیوان مسعود سعد
یاداشت‌ها دهخدا در این باره هنوز به چاپ نرسیده است.
۱۲) تصحیح دیوان سوزنی
یاداشت‌ها دهخدا در این باره هنوز به چاپ نرسیده است.
۱۳) تصحیح لفت فرس اسدی
بخشی از یاداشت‌ها در مجله‌ی یغما و برخی در مجله‌ی دانش به چاپ رسیده است.
۱۴) تصحیح صحاح‌ الفرس
یاداشت‌های دهخدا را عبدالعلی طاعتی، که تصحیح این اثر را به عنوان پایان‌نامه‌ی خود برگزیده بودند، در کتاب خود آورده‌اند.
۱۵) تصحیح دیوان ابن‌یمین
این اثر به چاپ رسیده است.
۱۶) تصحیح یوسف و زلیخا
یاداشت‌ها دهخدا در این باره هنوز به چاپ نرسیده است.
۱۷) مجموعه مقاله‌ها
مقاله‌های سیاسی با نام چرند و پرند و سرمقاله‌های صوراسرافیل و روزنامه‌ی سروش و چند مقاله در روزنامه‌های آفتاب، مجلس، پیکار، ایران و شوری از دهخدا چاپ شده است. مجموعه‌ی چرند و پرند به کوشش سعید نفیسی در شاهکارهای نثر فارسی معاصر در سال ۱۳۳۰ به چاپ رسیده است.
۱۸) پندها و کلمات قصار
گنجینه‌ای از جمله‌های کوتاه از مفاهیم فلسفی و اخلاقی که به چاپ نرسیده است.
۱۹) دیوان دهخدا
گنجینه‌ای از شعرهایی به سبک کهن و نو با موضوع‌های جدی و فکاهی که قطعه‌ی یادآر ز شمع مرده یاد آر، مشهورترین آن‌هاست.
۲۰) لغت‌نامه
شناخته‌ شده‌ترین اثر دهخدا که در ۱۵ جلد به چاپ رسیده است.


استاد علی‌ اکبر دهخدا از خبره‌ ترین‌ وفعال‌ ترین‌ استادان‌ ادبیات‌ فارسی‌ در روزگار معاصر است‌ که‌ بزرگترین‌ خدمت‌ رابه‌ زبان‌ فارسی‌ در این‌ دوران‌ انجام‌ داد.دهخدا علاوه‌ بر اینکه‌ دانشمند و محقق‌ بزرگی‌ بود مبارز جدی‌ و کوشایی‌ نیز در انقلاب‌ مشروطه‌ محسوب‌ می‌ شد. او مبارزه‌ را نیز از راه‌ نوشتن‌ ادامه‌ می‌ داد و مطالب‌ خود علیه‌ رژیم‌ مستبد قاجار را در روزنامه‌"صور اسرافیل‌" که‌ از روزنامه‌ های‌ پرفروش‌ و مطرح‌ آن‌ زمان‌ بود چاپ‌ می‌ کرد.
لغت‌ نامه‌ که‌ بزرگترین‌ و مهمترین‌ اثر دهخدا محسوب‌ می‌ شود ۴۵ تا ۵۰ سال‌ از وقت‌ دهخدا را گرفت‌. یعنی‌ سالها بیش‌ از آنچه‌ حکیم‌ ابوالقاسم‌ فردوسی‌ صرف‌ شاهنامه‌ خود کرد. لغت‌ نامه‌ نه‌ تنها گنجینه‌ یی‌ گرانبها برای‌ زبان‌ فارسی‌ است‌، بلکه‌ معانی‌ و تفسیرات‌ و شروح‌ تاریخی‌ بسیاری‌ از کلمات‌ عربی‌ را نیز داراست‌.
علی‌ اکبر دهخدا در حدود سال‌ ۱۲۹۷ هـ. ق‌ )۱۲۵۷ خورشیدی‌( در تهران‌ متولد شد. اگرچه‌ اصلیت‌ او قزوینی‌ بود ولی‌ پدرش‌ خانباباخان‌ که‌ از ملاکان‌ متوسط‌ قزوین‌ بود، پیش‌ از ولادت‌ وی‌ از قزوین‌ به‌ تهران‌ آمد و در این‌ شهر اقامت‌ گزید. هنگامی‌ که‌ او ده‌ ساله‌ بود. پدرش‌ فوت‌ شد و فردی‌ به‌ نام‌ میرزا یوسف‌ خان‌ قیم‌ او شد. دو سال‌ بعد میرزا یوسف‌ خان‌ نیز درگذشت‌ و اموال‌ پدر دهخدا هم‌ به‌ فرزندان‌ میرزا یوسف‌ خان‌ رسید.
در آن‌ زمان‌ یکی‌ از فضلای‌ عصر به‌ نام‌ شیخ‌ غلامحسین‌ بروجردی‌ که‌ از دوستان‌ خانوادگی‌ آنها بود کار تدریس‌ دهخدا را به‌ عهده‌ گرفت‌ و دهخدا تحصیلات‌ قدیمی‌ را در کنار او آموخت‌. وی‌ حجره‌ یی‌ در مدرسه‌ حاج‌ شیخ‌ هادی‌ )در خیابان‌ حاج‌ شیخ‌ هادی‌( داشت‌، وی‌ مردی‌ مجرد بود و به‌ تدریس‌ زبان‌ عربی‌ و علوم‌ دینی‌ مشغول‌ بود. استاد دهخدا غالباص اظهار می‌ کردند که‌ هر چه‌ دارند، بر اثر تعلیم‌ آن‌ بزرگمرد بوده‌ است‌. بعدها که‌ مدرسه‌ سیاسی‌ در تهران‌ افتتاح‌ شد، دهخدا در آن‌ مدرسه‌ مشغول‌ تحصیل‌ شد و با مبانی‌ علوم‌ جدید و زبان‌ فرانسوی‌ آشنا شد.معلم‌ ادبیات‌ فارسی‌ آن‌ مدرسه‌ محمد حسین‌ فروغی‌ موؤسس‌ روزنامه‌ تربیت‌ و پدر ذکاءالملک‌ فروغی‌ بود، آن‌ مرحوم‌ گاه‌ تدریس‌ ادبیات‌ کلاس‌ را به‌ عهده‌ دهخدا می‌ گذاشت‌. چون‌ منزل‌ دهخدا در جوار منزل‌ مرحوم‌ آیه‌ الله‌ حاج‌ شیخ‌ هادی‌ نجم‌ آبادی‌ بود، وی‌ از این‌ حسن‌ جوار استفاده‌ کامل‌ می‌ برد و با وجود صغر سن‌ مانند اشخاص‌ سالخورده‌ از محضر آن‌ بزرگوار بهره‌ مند می‌ گشت‌. در همین‌ ایام‌ به‌ تحصیل‌ زبان‌ فرانسه‌ پرداخت‌ و پس‌ از درس‌ خواندن‌ در آن‌ مدرسه‌ به‌ خدمت‌ وزارت‌ امور خارجه‌ در آمد. بعداص در سال‌ ۱۲۸۱ هنگامی‌ که‌ ۲۴ سال‌ داشت‌ معاون‌ الدوله‌ غفاری‌ که‌ به‌ وزیر مختاری‌ ایران‌ در کشورهای‌ بالکان‌ منصوب‌ شده‌ بود، دهخدا را با خود به‌ اروپا برد، و استاد حدود دو سال‌ و نیم‌ در اروپا و بیشتر در وین‌ پایتخت‌ اتریش‌ اقامت‌ داشت‌، و در آنجا زبان‌ فرانسه‌ و معلومات‌ جدید را تکمیل‌ کرد.
مراجعت‌ دهخدا به‌ ایران‌ مقارن‌ با آغاز مشروطیت‌ بود. او در حدود سال‌ ۱۳۲۵ هجری‌ قمری‌ )۱۲۸۵ هجری‌ شمسی‌( با همکاری‌ مرحوم‌ جهانگیرخان‌ و مرحوم‌ قاسم‌ خان‌ روزنامه‌ صور اسرافیل‌ را منتشر کرد. این‌ روزنامه‌ از جراید معروف‌ و مهم‌ صدر مشروطیت‌ بود، جذابترین‌ قسمت‌ آن‌ روزنامه‌ ستون‌ فکاهی‌ بود که‌ به‌ عنوان‌ «چرند و پرند» به‌ قلم‌ استاد و با امضای‌ «دخو» نوشته‌ می‌ شد، و سبک‌ نگارش‌ آن‌ در ادبیات‌ فارسی‌ بی‌ سابقه‌ بود و مکتب‌ جدیدی‌ را در عالم‌ روزنامه‌ نگاری‌ ایران‌ و نثر معاصر پدید آورد. وی‌ مطالب‌ انتقادی‌ و سیاسی‌ را با روش‌ فکاهی‌ طی‌ مقالات‌ خود در آن‌ زمان‌ منتشر می‌ کرد. پس‌ از تعطیلی‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ در دوره‌ محمد علی‌ شاه‌، آزادیخواهان‌ ناچار از کشور خارج‌ شدند. دهخدا نیز به‌ استانبول‌ و از آنجا نیز به‌ اروپا رفت‌.
وی‌ در پاریس‌ با علامه‌ محمد قزوینی‌ معاشر بود، سپس‌ به‌ سویس‌ رفت‌ و در «ایوردن‌» سویس‌ نیز سه‌ شماره‌ از «صوراسرافیل‌» را به‌ کمک‌ میرزا ابوالحسن‌ خان‌ پیر نیامعاضد الدوله منتشر کرد. آنگاه‌ دوباره‌ به‌ استانبول‌ رفته‌ و در سال‌ ۱۳۲۷ هجری‌ قمری‌ با مساعدت‌ جمعی‌ از ایرانیان‌ تحت‌ عنوان‌ مکور که‌ در ترکیه‌ بودند روزنامه‌یی‌ به‌ نام‌ «سروش‌» به‌ زبان‌ فارسی‌ انتشار داد. پس‌ از اینکه‌ مجاهدین‌ تهران‌ را فتح‌ کردند و محمد علی‌ شاه‌ خلع‌ شد، دهخدا از تهران‌ و کرمان‌ به‌ نمایندگی‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ انتخاب‌ شد، و با استدعای‌ احرار و سران‌ مشروطیت‌ از عثمانی‌ به‌ ایران‌ بازآمده‌ به‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ رفت‌.
در دوران‌ جنگ‌ بین‌ المللی‌ اول‌ که‌ از سال‌ ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸ میلادی‌ به‌ طول‌ انجامید دهخدا در یکی‌ از قرای‌ چهار محال‌ بختیاری‌ منزوی‌ بود و پس‌ از جنگ‌ به‌ تهران‌ بازگشته‌ از کارهای‌ سیاسی‌ کناره‌ گرفت‌، و به‌ خدمات‌ علمی‌ و ادبی‌ و فرهنگی‌ مشغول‌ شد، و مدتی‌ ریاست‌ دفتر )کابینه‌( وزارت‌ معارف‌، ریاست‌ تفتیش‌ وزارت‌ عدلیه‌، ریاست‌ مدرسه‌ علوم‌ سیاسی‌ و سپس‌ ریاست‌ مدرسه‌ عالی‌ حقوق‌ و علوم‌ سیاسی‌ تهران‌ به‌ او محول‌ گردید تا اینکه‌ سه‌ چها روز قبل‌ از شهریور ۱۳۲۰ و خلع‌ سلطنت‌ رضا خان‌ از ریاست‌ آنجا معزول‌ شد و از آن‌ زمان‌ تا پایان‌ حیات‌ بیشتر به‌ مطالعه‌ و تحقیق‌ و تحریر مصنفات‌ گرانبهای‌ خویش‌ مشغول‌ بود.دهخدا گاه‌ برای‌ تفنن‌ شعر نیز می‌سرود. اما شاعری‌ حرفه‌ اصلی‌ او نبود. این‌ منظومه‌ های‌ معدود را دکتر محمد معین‌ در کتابی‌ گردآوری‌ کرده‌. دکتر محمد معین‌ اشعار دهخدا را به‌ سه‌ دسته‌ تقسیم‌ می‌ کند که‌ عبارت‌ است‌ از : نخست‌ اشعاری‌ که‌ به‌ سبک‌ متقدمان‌ سروده‌ است‌ و بعضی‌ از این‌ نوع‌ دارای‌ جزالت‌ و استحکامی‌ است‌ که‌ تشخیص‌ آنها از گفته‌ های‌ شعرای‌ قدیم‌ دشوار می‌ نماید. دوم‌ :اشعاری‌ است‌ که‌ در آنها تجدد ادبی‌ بکار رفته‌ است‌ .بسیاری‌ از ادیبان‌ معاصر مسمط‌ تیادآر ز شمع‌ مرده‌ یاد آرت دهخدا را نخستین‌ نمونه‌ شعرنو به‌ شمار می‌ آورند. دهخدا شعر "یاد آر ز شمع‌ مرده‌ یاد آر را در یادبود میرزا جهانگیر خان‌ شیرازی‌، مدیر روزنامه‌ صور اسرافیل‌ سروده‌ است‌.
علامه‌ دهخدا در ساعت‌ شش‌ وسه‌ ربع‌ بعد از ظهر روز دوشنبه‌ هفتم‌ اسفند ماه‌ ۱۳۳۴ شمسی‌ در سن‌ ۷۷ سالگی‌ پس‌ از عمری‌ خدمت‌ به‌ سیاست‌ و فرهنگ‌ و علم‌ و ادب‌ ایران‌ در خانه‌ مسکونی‌ خویش‌ واقع‌ در خیابان‌ ایرانشهر )جلال‌ بایار( تهران‌ به‌ رحمت‌ ایزدی‌ پیوست‌. جنازه‌ آن‌ مرحوم‌ در بامداد روز چهارشنبه‌ به‌ شهر ری‌ مشایعت‌ و در ابن‌ بابویه‌ در مقبره‌ خانوادگی‌ مدفون‌ گردید.
روزنامه‌ نگاری‌
وقتی‌ دهخدا از سفر بالکان‌ بازگشت‌، انقلاب‌ مشروطه‌ کم‌ و بیش‌ آغاز شده‌ بود. او که‌ همیشه‌ به‌ فکر پیشرفت‌ و ترقی‌ مملکت‌ خود بود، انقلاب‌ مشروطه‌ را راه‌ مناسبی‌ برای‌ رسیدن‌ به‌ این‌ هدف‌ می‌ دید. او در آغاز ورود به‌ ایران‌، از طرف‌ امین‌ الضرب‌ مهدوی‌ به‌ عنوان‌ معاون‌ و مترجم‌ موسیو دوبروک‌، مهندس‌ بلژیکی‌ اداره‌ شوسه‌ خراسان‌ استخدام‌ شد. از همین‌ زمان‌ دیگران‌ از نامه‌ های‌ اداری‌ و نحوه‌ کار دهخدا استعدادهای‌ او خصوصا استعدادش‌ در نویسندگی‌ را شناخته‌ بودند.
شش‌ سال‌ بعد، وقتی‌ مشروطه‌ در کشور اعلام‌ شده‌ بود و مشروطه‌ خواهان‌ در حال‌ تلاش‌ برای‌ بیدار کردن‌ مردم‌ از خواب‌ غفلت‌ بودند دهخدا از طرف‌ میرزا جهانگیر خان‌ شیرازی‌ و میرزا قاسم‌ خان‌ تبریزی‌ به‌ عنوان‌ نویسنده‌ در روزنامه‌ صور اسرافیل‌، به‌ تهران‌ دعوت‌ شد. ورود دهخدا به‌ روزنامه‌ صور اسرافیل‌ در واقع‌ آغاز فعالیتهای‌ سیاسی‌ دهخدا بود.روزنامه‌ صور اسرافیل‌ که‌ در حقیقت‌ یک‌ هفته‌ نامه‌ بود و بطور هفتگی‌ منتشر می‌ شد،۹ ماه‌ پس‌ از اعلام‌ مشروطیت‌ در روز پنج‌ شنبه‌ هفدهم‌ ربیع‌ الاول‌ سال‌ ۱۳۲۵ قمری‌ در محل‌ کتابخانه‌ تربیت‌ واقع‌ در خیابان‌ ناصری‌ تهران‌ آغاز به‌ انتشار کرد. تنها شش‌ شماره‌ از این‌ روزنامه‌ در آنجا منتشر شد و پس‌ از آن‌ محل‌ انتشار آن‌ به‌ جای‌ دیگری‌ انتقال‌ یافت‌.
صور اسرافیل‌ یکی‌ از اساسی‌ ترین‌ سلاح‌ های‌ مشروطه‌ خواهان‌ بود که‌ تیراژ هر شماره‌ آن‌ در حدود بیست‌ و چهار هزار نسخه‌ بود. این‌ روزنامه‌ به‌ طرز ماهرانه‌یی‌ و برای‌ اولین‌ بار در ایران‌ توانسته‌ بود طنز و اخبار و مقالات‌ سیاسی‌ و نیازهای‌ مردم‌ آن‌ زمان‌ را بطوربه‌ ر دلپذیر و مردم‌ پسندی‌ در قالب‌ یک‌ روزنامه‌ چاپ‌ کند. شاید این‌ اولین‌ روزنامه‌ ایرانی‌ بود که‌ مردم‌ کوچه‌ و بازار نیز آن‌ را می‌ خواندند. آن‌ زمان‌ مردم‌ تهران‌ به‌ غیر از شاهنامه‌ خوانی‌ و افسانه‌ گویی‌ و کارهایی‌ از این‌ قبیل‌ سرگرمی‌ دیگری‌ به‌ نام‌ روزنامه‌ خواندن‌ نیز داشتند. مردم‌ دسته‌ دسته‌ می‌ نشستند و با شور و شوق‌ از کودکان‌ روزنامه‌ فروش‌ روزنامه‌یی‌ را می‌ خریدند که‌ هم‌ مایه‌ تفریحشان‌ بود و هم‌ نیازها و مشکلاتشان‌ را مطرح‌ می‌ کرد.
از میان‌ مطالب‌ این‌ روزنامه‌ آنچه‌ بیش‌ از همه‌ طرفدار داشت‌ و باعث‌ شهرت‌ روزنامه‌ شده‌ بود ستونی‌ بود به‌ نام‌ «چرند و پرند» که‌ با امضای‌ «دخو» به‌ چاپ‌ می‌ رسید و نویسنده‌ آن‌ دهخدا بود. نوشته‌ های‌ دهخدا در ستون‌ چرند و پرند از دو نظر قابل‌ توجه‌ هستند. اولا سبک‌ نوشتار دهخدا در این‌ مقالات‌ که‌ می‌ توان‌ آنها را به‌ نوعی‌ سبکی‌ جدید در نگارش‌ فارسی‌ دانست‌. بنا به‌ تایید بسیاری‌ از مورخین‌ سبک‌ نگارش‌ او در چرند و پرند سبکی‌ کاملا نو بود و بسیاری‌ از نوشته‌ های‌ امروزی‌ برگرفته‌ از آن‌ سبک‌ هستند. همچنین‌ استدلال‌ ها و طعنه‌ های‌ سیاسی‌ دهخدا در دفاع‌ از مشروطه‌ در نوع‌ خود بی‌ نظیر بودند و تاثیر زیادی‌ در طرفداری‌ مردم‌ از حکومت‌ مشروطه‌ داشتند.
صور اسرافیل‌ در طول‌ مدت‌ انتشار پنج‌ بار متوقف‌ شد. وقفه‌ اول‌ و دوم‌ آن‌ هر دو به‌ خاطر مقالات‌ تند و تیز روزنامه‌ بودند و در هر دو بار روزنامه‌ برای‌ مدتی‌ منتشر نشد. پس‌ از مدتی‌ روزنامه‌ مجددا توقیف‌ شد و محل‌ چاپ‌ روزنامه‌ نیز مورد غارت‌ و حمله‌ قرار گرفت‌. در بار چهارم‌ وقفه‌ در انتشار طولانی‌ شد و دلیل‌ آن‌ بیماری‌ دهخدا ذکر می‌ شد. آخرین‌ توقف‌ در کار چاپ‌ روزنامه‌ سه‌ روز قبل‌ از به‌ توپ‌ بستن‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ بود. پس‌ از حاکم‌ شدن‌ فضای‌ رعب‌ و وحشت‌ در جامعه‌ دهخدا و تقی‌ زاده‌ و سید جمال‌ الدین‌ واعظ‌ و تعدادی‌ دیگر در خانه‌یی‌ نزدیک‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ پنهان‌ شدند و سپس‌ به‌ مدت‌ بیست‌ و پنج‌ روز به‌ عنوان‌ پناهنده‌ سیاسی‌ در سفارت‌ انگلیس‌ بسر بردند تا اینکه‌ بالاخره‌ محمد علی‌ شاه‌ با هر تدبیری‌ که‌ بود آنها را از آنجا بیرون‌ شان‌ آورد و راهی‌ تبعیدشان‌ کرد.
دهخدا ابتدا به‌ نزد محمد خان‌ قزوینی‌ در پاریس‌ رفت‌ و پس‌ از مدتی‌ از آنجا خود را به‌ شهر ایوردن‌ سویس‌ رساند و در آنجا نیز سه‌ شماره‌ دیگر از روزنامه‌ صور اسرافیل‌ را به‌ هر زحمتی‌ که‌ بود به‌ چاپ‌ رساند و با هزار دردسر به‌ تهران‌ فرستاد. مدتی‌ بعد از آن‌ عازم‌ استانبول‌ شد و در آنجا روزنامه‌ فارسی‌ سروش‌ را به‌ کمک‌ ایرانیان‌ آنجا منتشر کرد که‌ حدود پانزده‌ شماره‌ از آن‌ منتشر شد.
سرانجام‌ پس‌ از پیروزی‌ مشروطه‌ خواهان‌، دهخدا به‌ عنوان‌ نماینده‌ مجلس‌ از دو شهر تهران‌ و کرمان‌ انتخاب‌ شد و به‌ تهران‌ بازگشت‌ و به‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ رفت‌.
پس‌ از شروع‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌، دهخدا که‌ دیگر طاقت‌ شلوغی‌ و خونریزی‌ را نداشت‌ در یکی‌ از دهات‌ چهارمحال‌ و بختیاری‌ منزوی‌ می‌ شود. اما زندگی‌ سیاسی‌ دهخدا در اینجا به‌ پایان‌ نمی‌ رسد. چند سال‌ بعد، وقتی‌ بحث‌ ملی‌ شدن‌ صنعت‌ نفت‌ مطرح‌ شده‌ بود، دهخدا جسورانه‌ به‌ دفاع‌ از آن‌ پرداخت‌ و مقالاتی‌ را نیز به‌ علیه‌ حکومت‌ استبدادی‌ انگلستان‌ نوشت‌.
طرفداری‌ دهخدا از مصدق‌ و یارانش‌ تا به‌ آنجا بود که‌ وقتی‌ کودتای‌ بیست‌ و هشت‌ مرداد به‌ پیروزی‌ رسیده‌ بود و سربازان‌ شاه‌ به‌ دنبال‌ دکتر فاطمی‌ یار وفادار دکتر مصدق‌ می‌ گشتند تا او را دستگیر کنند به‌ خانه‌ دهخدا ریختند و خانه‌ او را برای‌ پیدا کردن‌ دکتر فاطمی‌ به‌ هم‌ ریختند و چون‌ او را نیافتند، دهخدا را بازداشت‌ کردند و با شکنجه‌ های‌ بسیار سعی‌ کردند تا حرفی‌ از زیر زبان‌ آن‌ پیرمرد بیرون‌ بکشند. سرانجام‌ نیز چون‌ به‌ نتیجه‌یی‌ نرسیدند پیکر نیمه‌ جان‌ او را در دالان‌ خانه‌ اش‌ رها کردند.
لغت‌ نامه‌ دهخدا
همان‌ گونه‌ که‌ پیداست‌ لغت‌ نامه‌ مهمترین‌ و اساسی‌ ترین‌ اثر دهخدا و حتی‌ شاید همه‌ نویسندگان‌ معاصر است‌ و بیشتر شهرت‌ و احترامی‌ که‌ دهخدا داراست‌ به‌ خاطر لغتنامه‌ اوست‌. بنا به‌ باور بسیاری‌ چنین‌ کار بزرگ‌ و چنین‌ سرمایه‌ گذاری‌ عظیمی‌ برای‌ زبان‌ فارسی‌ را به‌ غیر از دهخدا تنها فردوسی‌ انجام‌ داده‌ بود. تالیف‌ لغت‌ نامه‌ دهخدا تاثیر بزرگی‌ در پایداری‌ و جاودانگی‌ زبان‌ فارسی‌ گذاشت‌. امروز در ایران‌ به‌ هر کتابخانه‌یی‌ که‌ برویم‌ از میزان‌ مراجعانی‌ که‌ در جست‌وجوی‌ معنای‌ کلمه‌یی‌ یا مطلبی‌ علمی‌ مجلدات‌ لغت‌ نامه‌ دهخدا را ورق‌ می‌ زنند می‌ توانیم‌ براحتی‌ ارزش‌ و اهمیت‌ این‌ کتاب‌ را درک‌ کنیم‌.
همه‌ لغات‌ فارسی‌ و نام‌ شهرها و روستاها و کلمات‌ علمی‌ و اشخاص‌ بزرگ‌ و حتی‌ لغات‌ عربی‌ را می‌ توان‌ در لغت‌ نامه‌ دهخدا یافت‌. در جلوی‌ هر کلمه‌یی‌، معنای‌ لغوی‌ کلمه‌، موارد استعمال‌ آن‌، طرز تلفظ‌ صحیح‌ آن‌، اشعاری‌ با آن‌ و بسیاری‌ اطلاعات‌ دیگر درباره‌ آن‌ قرار دارد. لغت‌ نامه‌ دهخدا هم‌ دایره‌ المعارف‌ است‌ و هم‌ کتاب‌ مرجع‌ علم‌ های‌ گوناگون‌ و هم‌ لغت‌ نامه‌. وجود این‌ کتاب‌ در هر خانه‌ یا کتابخانه‌ یا جای‌ دیگری‌ نعمتی‌ بزرگ‌ محسوب‌ می‌ شود.
لغت‌ نامه‌ که‌ دهخدا پنجاه‌ سال‌ یعنی‌ بیشتر عمر خود را صرف‌ آن‌ کرد از پایه‌ سه‌ چهار میلیون‌ فیشی‌ تالیف‌ شده‌ است‌ که‌ دهخدا شب‌ و روز به‌ جمع‌ آوری‌ آنها مشغول‌ بود. به‌ گفته‌ خود او و نزدیکانش‌ او هیچ‌ روزی‌ از کار فیش‌ برداری‌ برای‌ لغت‌ نامه‌ غافل‌ نشد مگر دو روز به‌ خاطر فوت‌ مادرش‌ و دو روز به‌ خاطر بیماری‌ سختی‌ که‌ داشت‌.
فکر ایجاد لغت‌ نامه‌یی‌ جامع‌ که‌ هم‌ معنای‌ همه‌ لغات‌ فارسی‌ را داشته‌ باشد و هم‌ اطلاعات‌ لازم‌ درباره‌ همه‌ چیز را به‌ خواننده‌ بدهد از همان‌ زمانی‌ که‌ دهخدا در یکی‌ از قرای‌ بختیاری‌ منزوی‌ بود در ذهنش‌ خطور کرده‌ بود. آن‌ طور که‌ آگاهان‌ نوشته‌ اند وی‌ چند میلیون‌ فیش‌ از روی‌ متون‌ معتبر استادان‌ نظم‌ و نثر فارسی‌ و عربی‌، لغت‌ نامه‌ های‌ چاپی‌ و خطی‌، کتب‌ تاریخ‌ و جغرافیا، طب‌، ریاضی‌، هندسه‌، هیات‌، حکمت‌، کلام‌، فقه‌ و... فراهم‌ آورده‌ بود. البته‌ نقل‌ می‌ کنند که‌ او بیشتر یادداشت‌ ها را از روی‌ ذهن‌ خود می‌ نوشته‌ است‌. خود وی‌ در یکی‌ از یادداشتهای‌ پراکنده‌ اش‌ برای‌ لغت‌ نامه‌ می‌ نویسد:«همه‌ لغات‌ فارسی‌ زبانان‌ تا کنون‌ احیا و در جایی‌ جمع‌ آوری‌ نشده‌، مقداری‌ از لغات‌ مستعمل‌ در لغت‌ نامه‌ ها در کتب‌ خصوصا در شعر، گرد آمده‌ است‌ که‌ ما آنها را در اینجا نقل‌ کرده‌ ایم‌. ولی‌ از سوی‌ دیگر هزاران‌ لغت‌ فارسی‌ و غیر فارسی‌ در تداول‌ به‌ کار می‌ رود که‌ تا کنون‌ کسی‌ آنها را گرد نیاورده‌ و اگر گرد آورده‌ به‌ چاپ‌ نرسانیده‌ است‌. ما بسیاری‌ از این‌ لغات‌ را بتدریج‌ از حافظه‌ نقل‌ و سپس‌ آنها را الفبایی‌ کرده‌ ایم‌. ولی‌ باید دانست‌ که‌ برای‌ به‌ خاطر آوردن‌ چند ده‌ هزار کلمه‌ و الفبایی‌ کردن‌ آن‌ عمر هفت‌ کرکس‌ می‌ باید... و این‌ کار بی‌ هیچ‌ فصل‌ و قطعی‌، بیرون‌ از بیماری‌ صعب‌ چند روزه‌ و دو روز رحلت‌ مادرم‌ رحمه‌ الله‌ علیها که‌ این‌ شغل‌ تعطیل‌ شد و دقایقی‌ چند که‌ برای‌ ضروریات‌ حیات‌ در روز، و می‌ توانم‌ گفت‌ که‌ بسیار شبها نیز، در خواب‌ و در میان‌ نوم‌ و یقظه‌ در این‌ کار بودم‌. چه‌ بارها که‌ در شب‌ از بستر بر می‌ خاستم‌ و پلیته‌ می‌ کردم‌ و چیز می‌ نوشتم‌.»
دهخدا در سال‌ ۱۳۲۴ هجری‌ شمسی‌ میلیونها فیشی‌ را که‌ در تهیه‌ لغت‌ نامه‌ فراهم‌ کرده‌ بود توسط‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ به‌ ملت‌ ایران‌ هدیه‌ کردومجلس‌ نیز قانونی‌ را تصویب‌ کرد که‌ این‌ میراث‌ عظیم‌ چاپ‌ شود و موسسه‌یی‌ نیز به‌ نام‌ لغت‌ نامه‌ دهخدا برای‌ مدیریت‌ کار چاپ‌ لغت‌ نامه‌ و ادامه‌ راه‌ دهخدا تاسیس‌ شود. مدتی‌ بعد از تصویب‌ طرح‌ چاپ‌ لغت‌ نامه‌ در مجلس‌ شورای‌ ملی‌ دهخدا فوت‌ کرد و از آن‌ زمان‌ به‌ بعد کار هماهنگی‌ و مدیریت‌ لغت‌ نامه‌ به‌ وصیت‌ خود دهخدا به‌ عهده‌ دکتر محمد معین‌ واگذار شد. او که‌ خود فردی‌ فرهیخته‌ بود و در ادبیات‌ فارسی‌ تبحر فراوان‌ داشت‌ و کتاب‌ فرهنگ‌ فارسی‌ شش‌ جلدی‌ معین‌ از آثار گرانبهای‌ اوست‌ به‌ خوبی‌ از عهده‌ ادامه‌ این‌ کار خطیر بر آمد. پس‌ از فوت‌ دکتر معین‌ نیز این‌ کار به‌ وسیله‌ دکتر سید جعفر شهیدی‌ و ابوالحسن‌ شعرائی‌ و دکتر دبیر سیاقی‌ و دیگران‌ دنبال‌ شد و به‌ پایان‌ رسید.
تا زمانی‌ که‌ دهخدا زنده‌ بود چهار هزار و دویست‌ صفحه‌ از لغت‌ نامه‌ تهیه‌ شده‌ بود در حالی‌ که‌ لغت‌ نامه‌یی‌ که‌ امروز وجود دارد در پنجاه‌ جلد و بیست‌ و شش‌ هزار صفحه‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. همچنین‌ بتازگی‌ سی‌ دی‌ لغت‌ نامه‌ دهخدا نیز توسط‌ موسسه‌ دهخدا که‌ زیرمجموعه‌ دانشکده‌ ادبیات‌ دانشگاه‌ تهران‌ است‌ تولید و عرضه‌ شده‌ است‌. به‌ علت‌ ارزش‌ فرهنگی‌ و علمی‌ لغت‌ نامه‌ و نقش‌ خطیر آن‌ در زبان‌ فارسی‌ از تولید و عرضه‌ سی‌ دی‌ یا کتاب‌ لغت‌ نامه‌ دهخدا توسط‌ شرکت‌ ها و اداره‌ های‌ دیگر جلوگیری‌ می‌ شود. همچنین‌ بتازگی‌ مجلس‌ در حال‌ بررسی‌ این‌ طرح‌ است‌ که‌ کتاب‌ لغت‌ نامه‌ را از قانون‌ حقوق‌ مصنفان‌ مجزا نگه‌ دارد زیرا بر اساس‌ این‌ قانون‌ هر کتابی‌ پس‌ از گذشتن‌ سی‌ سال‌ از زمان‌ چاپش‌ قابل‌ چاپ‌ شدن‌ توسط‌ هر چاپخانه‌یی‌ است‌. اما به‌ خاطر وضعیت‌ خاص‌ لغت‌ نامه‌ دهخدا قرار است‌ قانونی‌ تصویب‌ شود که‌ بر اساس‌ آن‌ به‌ جز موسسه‌ دهخدا هیچ‌ موسسه‌ دیگری‌ نتواند دست‌ به‌ تولید و توزیع‌ کتاب‌ یا سی‌ دی‌ لغت‌ نامه‌ دهخدا بزند.
سایر آثار دهخدا
به‌ غیر از لغت‌ نامه‌ که‌ بزرگترین‌ و پر ارزش‌ ترین‌ اثر دهخدا است‌ وی‌ کتاب‌ های‌ دیگری‌ را نیز تالیف‌ کرده‌ است‌. با ارزش‌ ترین‌ کتاب‌ دهخدا پس‌ از لغت‌ نامه‌ کتاب‌ «امثال‌ و حکم‌» است‌. کتاب‌ امثال‌ و حکم‌ کتابی‌ است‌ که‌ در آن‌ همه‌ ضرب‌ المثل‌ ها و
حکمت‌ ها و آیات‌ قرآن‌ و اشعار و اخبار و احادیثی‌ که‌ در زبان‌ فارسی‌ مصطلح‌ هستند جمع‌ آوری‌ شده‌ اند. دهخدا خود نقل‌ می‌ کرد که‌ در کودکی‌ شبی‌ بالای‌ بام‌ خوابیده‌ بود و درباره‌ یکی‌ از مثلهای‌ متداول‌ در زبان‌ فارسی‌ می‌ اندیشید، از اسم‌ «مثل‌» آگاه‌ نبود، همین‌ قدر درک‌ می‌ کرد آن‌ جمله‌ از نوع‌ کلمات‌ و لغات‌ معمول‌ نیست‌. قلم‌ برداشت‌ و چند تا از آن‌ نوع‌ یادداشت‌ کرد. این‌ نخستین‌ قدمی‌ بود که‌ در راه‌ تدوین‌ امثال‌ و لغات‌ پارسی‌ برداشت‌.


زندگی و شخصیت دهخدا
استاد علی اکبر دهخدا از خبره ترین و فعال ترین استادان ادبیات فارسی در روزگار معاصر است که بزرگترین خدمت به زبان فارسی در این دوران را انجام داده. لغت نامه بزرگ دهخدا که در بیش از پنجاه جلد به چاپ رسیده است و شامل همه لغات زبان فارسی با معنای دقیق و اشعار و اطلاعاتی درباره آنهاست و کتاب امثال و حکم که شامل
همه ضرب المثل ها و احادیث و حکمت ها در زبان فارسی است خود به تنهایی نشان دهنده دانش و شخصیت علمی استاد دهخدا هستند. دهخدا به غیر از زبان فارسی به زبانهای عربی و فرانسوی هم تسلط داشته و فرهنگ فرانسوی به فارسی او نیز هم اکنون در دست چاپ می باشد. دهخدا علاوه بر این که دانشمند و محقق بزرگی بود مبارز جدی و کوشایی نیز در انقلاب مشروطه محسوب می شد. او مبارزه را نیز از راه نوشتن ادامه می داد و مطالب خود علیه رژیم مستبد قاجار را در روزنامه صور اسرافیل که از روزنامه های پرفروش و مطرح آن زمان بود چاپ می کرد.لغت نامه که بزرگترین و مهمترین اثر دهخدا محسوب می شود ۴۵ تا ۵۰ سال از وقت دهخدا را گرفت. یعنی سالها بیش از آنچه که حکیم ابوالقاسم فردوسی صرف شاهنامه خود کرد. لغت نامه نه تنها گنجینه ای گرانبها برای زبان فارسی است، بلکه معانی و تفسیرات و شروح تاریخی بسیاری از کلمات عربی را نیز داراست.علی اکبر دهخدا سال ۱۲۹۷ ه.ق ( ۱۲۵۷ خورشیدی) در تهران متولد شد. گر چه اجدادش قزوینی بودند ، ولی پدرش "خان بابا خان" که از ملاکان متوسط قزوین بود ، پیش از ولادت وی از قزوین به تهران آمد و در این شهر اقامت گزید. ده ساله بود که پدرش فوت کرد و فردی به نام میرزا یوسف خان قیم او شد . دو سال بعد میرزا یوسف خان نیز در گذشت و اموال پدر دهخدا به فرزندان یوسف خان رسید.
در آن زمان یکی از فضلای عصر به نام شیخ غلامحسین بروجردی از دوستان خانوادگی دهخدا کار تدریس او را به عهده گرفت و دهخدا تحصیلات قدیمه را در نزد وی آموخت. وی مردی مجرد بود ، و حجره ای در مدرسه حاج شیخ هادی (در خیابان شیخ هادی کنونی) داشت که در آن به تدریس زبان عربی و علوم دینی مشغول بود. استاد دهخدا غالباً اظهار می کرد که هر چه دارد ، در نتیجه تعلیم آن بزرگ مرد بوده است. بعدها که مدرسه سیاسی در تهران افتتاح شد ، دهخدا در آن مدرسه مشغول تحصیل گردید و با مبانی علوم جدید و زبان فرانسه آشنا شد.معلم ادبیات فارسی آن مدرسه محمد حسین فروغی ، موسس روزنامه "تربیت" و پدر ذکاء الملک فروغی بود که گاهی اوقات ، تدریس کلاس ادبیات را به عهده دهخدا می گذاشت. چون منزل دهخدا در جوار منزل مرحوم آیت الله حاج شیخ هادی نجم آبادی بود ؛ وی از این حسن جوار استفاده کامل می برد و با وجود صغر سن مانند اشخاص سالخورده از محضر آن بزگوار بهره مند می گشت. در همین ایام به تحصیل زبان فرانسه پرداخت و پس از درس خواندن در آن مدرسه ، به خدمت وزارت امور خارجه در آمد. سال ۱۲۸۱ شمسی هنگامی که ۲۴ سال داشت ، معاون الدوله غفاری که به وزیر مختاری ایران در کشورهای بالکان منصوب شده بود ، دهخدا را با خود به اروپا برد و استاد حدود دو سال و نیم در اروپا و بیشتر در وین پایتخت اتریش اقامت داشت . وی در آنجا فراگیری زبان فرانسه و معلومات جدید را تکمیل کرد. مراجعت دهخدا به ایران مقارن با آغاز دوران مشروطیت بود. حدود سال ۱۳۲۵ هجری قمری (نهم خرداد ۱۲۸۶ هجری شمسی) با همکاری مرحوم جهانگیرخان و مرحوم قاسم خان ، روزنامه صور اسرافیل را منتشر کرد. این روزنامه از جراید معروف و مهم صدر مشروطیت بود. جذاب ترین قسمت آن روزنامه ستون فکاهی بود که با عنوان "چرند و پرند" به قلم استاد و با امضای "دخو" نوشته می شد. سبک نگارش آن در ادبیات فارسی بی سابقه بود و مکتب جدیدی را در عالم روزنامه نگاری ایران و نثر معاصر پدید آورد. وی مطالب انتقادی و سیاسی را با روش فکاهی طی مقالات خود در آن زمان منتشر می کرد. پس از تعطیلی مجلس شورای ملی در دوره محمد علی شاه ، آزادیخواهان ناچار از کشور خارج شدند. دهخدا نیز به استانبول و از آنجا به اروپا رفت.وی در پاریس با علامه قزوینی معاشر بود. سپس به سوئیس رفت و در "ایوردن" سوئیس نیز سه شماره از "صوراسرافیل" را به کمک میرزا ابوالحسن خان پیرنما (معاضد الدوله) منتشر کرد. آنگاه دوباره به استانبول رفته و در سال ۱۳۲۷ هجری قمری با مساعدت جمعی از ایرانیان مقیم ترکیه ، روزنامه "سروش" را به زبان فارسی منتشرکرد. در دوران جنگ جهانی اول - که از سال ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸ میلادی به طول انجامید - دهخدا در یکی از روستاهای چهارمحال بختیاری منزوی بود و پس از جنگ به تهران باز گشت ؛ از کارهای سیاسی کناره گرفت و به خدمات علمی و ادبی و فرهنگی مشغول شد. مدتی ریاست دفتر ( وزارت معارف ، ریاست تفتیش وزارت عدلیه ، ریاست مدرسه علوم سیاسی و سپس ریاست مدرسه عالی حقوق و علوم سیاسی تهران به او محول گردید ، تا این که سه چهار روز قبل از شهریور ۱۳۲۰ و خلع سلطنت رضاخان ، از ریاست آنجا معزول شد و از آن زمان تا پایان حیاتش بیشتر به مطالعه و تحقیق و تحریر مصنفات گرانبهای خویش مشغول بود.دهخدا گاه برای تفنن ، شعر نیز می سرود ؛ اما شاعری حرفه اصلی او نبود. منظومه های معدودی از او توسط دکتر محمد معین گرد آوری شده است. دکتر محمد معین ، اشعار دهخدا را به دو دسته تقسیم می کند که عبارتست از : نخست ، اشعاری که به سبک متقدمان سروده است و بعضی از آنها دارای جزالت (فصاحت) و استحکامی است که تشخیص آنها از گفته های شعرای قدیم دشوار می نماید. دوم : اشعاری است که در آنها تجدد ادبی به کار رفته است. بسیاری از ادیبان معاصر ، مسمط "یادآر ز شمع مرده یار آر" دهخدا را نخستین نمونه شعر نو به شمار می آورند. دهخدا شعر "یاد آر ز شمع مرده یاد آر" را در یادبود میرزا جهانگیر خان شیرازی ، مدیر روزنامه صور اسرافیل سروده است.
ای مرغ سحر ، چو این شب تار بگذاشت ز سر سیاهکاری
و ز نفخه روح بخش اسحار
رفت از سر خفتگان خماری
بگشود گره ز زلف زر تار محبوبه نیلگون عماری
یزدان به کمـال شد پدیدار
و اهریمن زشت خو حصاری
یاد آر ز شمع مرده یاد آر
ای مونس یوسف اندر این بند
تعبیر عیان چو شد تو را خواب
دل پر ز شعف، لب از شکر خند محسود عدو به کام اصحاب
رفتی بر یار خویش و پیوند
آزاد تر از نسیم و مهتاب
زان کو همه شام با تو یک چند
در آرزوی وصال احباب
اختر به سر شمرده یار آر
چون باغ شود دوباره خرم
ای بلبل مستمند مسکین
وز سنبل و سوری و سپرغم
آفاق نگارخانه ی چین
گل سرخ و به رخ عرق ز شبنم
تو داده ز کف قرار و تمکین
زان نو گل پیش رس که در غم
ناداده به نار شوق تسکین
از سردی دی ، فسرده یار آر
ای همره تیه پورعمران
بگذشت چو این سنین معدود
وان شاهد نغز بزم عرفان
بنمود چو وعد خویش مشهود
وز مذبح زر چو شد به کیوان
هر صبح شمیم عنبر و عود
زان کو به گناه قوم نادان
در حسرت روی ارض موعود
بر بادیه جان سپرده، یادآر
چون گشت ز نو زمانه آباد
ای کودک دوره ی طلایی
وز طاعت بندگان خود شاد
بگرفت ز سر خدا، خدایی
نه رسم ارم، نه اسم شداد
گل بست زبان ژاژخایی
زان کس که ز نوک تیغ جلاد
ماخوذ بجرم حق ستایی
تسنیم وصال خورده، یادآر
مبارزات سیاسی دهخدا
وقتی دهخدا از سفر بالکان بازگشت ، انقلاب مشروطه کم و بیش آغاز شده بود. او که همیشه به فکر پیشرفت و ترقی مملکت خود بود ، انقلاب مشروطه را راه مناسبی برای رسیدن به این هدف می دید. او در آغاز ورود به ایران ، از طرف امین الضرب مهدوی به عنوان معاون و مترجم" موسیو دوبروک" مهندس بلژیکی اداره شوسه خراسان ، استخدام شد. از همین زمان دیگران از نامه های اداری و نحوه کار دهخدا ، استعدادهای او - خصوصا استعدادش در نویسندگی را شناخته بودند. شش سال بعد ، دهخدا از طرف میرزا جهانگیر خان شیرازی و میرزا قاسم خان تبریزی به عنوان نویسنده ای در روزنامه صوراسرافیل ، به تهران دعوت شد. ورود دهخدا به روزنامه صوراسرافیل در واقع آغاز فعالیتهای سیاسی دهخدا بود.روزنامه صور اسرافیل که در حقیقت یک هفته نامه بود نه ماه پس از اعلام مشروطیت ، روز پنج شنبه هفدهم ربیع الاول سال ۱۳۲۵ قمری در محل کتابخانه تربیت واقع در خیابان ناصری تهران منتشر شد. صور اسرافیل یکی از اساسی ترین سلاح های مشروطه خواهان بود که تیراژ هر شماره آن حدود بیست و چهار هزار نسخه بود. این روزنامه به طرزی ماهرانه برای اولین بار در ایران توانسته بود طنز و اخبار و مقالات سیاسی و نیازهای مردم آن زمان را به طرزی دلپذیر و مردم پسند در قالب یک روزنامه چاپ کند. شاید این اولین روزنامه ایران بود که مردم کوچه و بازار نیز آن را می خواندند. آن زمان مردم تهران به غیر از شاهنامه خوانی و افسانه گویی و کارهایی از این قبیل سرگرمی دیگری به نام روزنامه خواندن نیز داشتند. مردم دسته دسته می نشستند و با شور و شوق از کودکان روزنامه فروش روزنامه ای را می خریدند که هم نیازها و مشکلاتشان را مطرح می کرد و هم مایه تفریحشان بود. از میان مطالب این روزنامه آنچه بیش از همه طرفدار داشت و باعث شهرت روزنامه شده بود ، ستونی به نام "چرند و پرند" بود که با امضای "دخو" به چاپ می رسید و نویسنده آن دهخدا بود. نوشته های دهخدا در ستون چرند و پرند از دو نظر قابل توجه است: اولا سبک نوشتار دهخدا در این مقالات ، که می توان آن را سبک جدیدی در نگارش فارسی دانست و بنا به تایید بسیاری از مورخین ، سبک نگارش او در چرند و پرند سبکی کاملا نو بود و بسیاری از نوشته های امروزی برگرفته از آن سبک هستند. هم چنین استدلال ها و طعنه های سیاسی دهخدا در دفاع از مشروطه در نوع خود بی نظیر بود و تاثیر زیادی در طرفداری مردم از حکومت مشروطه داشت. صور اسرافیل در طول مدت انتشار پنج بار متوقف شد. وقفه اول و دوم آن هر دو به خاطر مقالات تند و تیز روزنامه بود و هر دو بار روزنامه برای مدتی منتشر نشد. پس از مدتی روزنامه مجددا توقیف شد و محل چاپ روزنامه نیز مورد غارت و حمله قرار گرفت. دفعه چهارم ، وقفه در انتشار طولانی شد و مهمترین دلیل آن بیماری دهخدا ذکر می شد. آخرین توقف در کار چاپ روزنامه سه روز قبل از به توپ بستن مجلس شورای ملی بود. پس از حاکم شدن فضای رعب و وحشت در جامعه ، دهخدا و تقی زاده و سید جمال الدین واعظ و تعدادی دیگر در خانه های نزدیک مجلس شورای ملی پنهان شدند. سپس به مدت بیست و پنج روز به عنوان پناهنده سیاسی در سفارت انگلیس به سر بردند تا اینکه بالاخره محمد علی شاه با هر تدبیری که بود آنها را از آنجا بیرون و تبعیدشان کرد. دهخدا ابتدا به نزد محمد خان قزوینی در پاریس رفت و پس از مدتی از آنجا خود را به شهر ایوردن سوئیس رساند و در آنجا نیز سه شماره دیگر از روزنامه صور اسرافیل را به هر زحمتی که بود به چاپ رساند و با هزار دردسر به تهران فرستاد. مدتی بعد عازم استانبول شد و در آنجا روزنامه فارسی سروش را به کمک ایرانیان منتشر کرد که حدود پانزده شماره از آن منتشر شد. طرفداری دهخدا از مشروطه خواهان تا به آنجا بود که وقتی کودتای بیست و هشت مرداد به پیروزی رسیده بود و سربازان شاه به دنبال دکتر فاطمی می گشتند تا او را دستگیر کنند ، به خانه دهخدا ریختند و خانه او را برای پیدا کردن دکتر فاطمی به هم ریختند و چون او را نیافتند ، دهخدا را بازداشت کردند و با شکنجه های بسیار سعی کردند تا حرفی از زیر زبان آن پیرمرد بیرون بکشند. سرانجام نیز چون به نتیجه ای نرسیدند پیکر نیمه جان او را در دالان خانه اش رها کردند و سرانجام علی اکبر دهخدا در سن ۷۷ سالگی جان به جان آفرین تسیلم کرد.
لغت نامه دهخدا
همان گونه که پیداست ، لغت نامه مهم ترین و اساسی ترین اثر دهخدا - حتی مهمترین اثر نویسندگی معاصر است و بیشتر شهرت و احترامی که دهخدا داراست ، به خاطر لغت نامه ی اوست. بنا به باور بسیاری ، چنین کار بزرگ و چنین سرمایه گذاری عظیمی را برای زبان فارسی ، به غیر از دهخدا تنها فردوسی انجام داده بود. تالیف لغت نامه دهخدا تاثیر بزرگی در پایداری و جاودانگی زبان فارسی گذاشت. امروز در ایران به هر کتابخانه ای که برویم از میزان مراجعاتی که به لغت نامه می شود و در جستجوی معنای کلمه یا مطلبی علمی ، مجلدات لغت نامه دهخدا را ورق می زنند ، می توانیم به راحتی ارزش و اهمیت این کتاب را درک کنیم .همه لغات فارسی و محلی ، نام شهرها و روستاها و کلمات علمی و شاخص ، حتی لغات عربی را می توان در لغت نامه دهخدا یافت. در جلوی هر کلمه ، معنای لغوی آن ، موارد استعمال ، طرز تلفظ صحیح ، اشعاری در رابطه با آن و بسیاری اطلاعات دیگر درباره لغت قرار دارد. لغت نامه دهخدا هم دایرهٔ المعارف است و هم کتاب مرجع علوم گوناگون و هم لغت نامه. وجود این کتاب در هر خانه یا کتابخانه یا جای دیگری نعمتی بزرگ محسوب می شود. لغت نامه ای که دهخدا پنجاه سال ، یعنی بیشتر عمر خود را صرف آن کرد ، از پایه سه چهار میلیون فیشی بنیان یافته است که دهخدا شب و روز به جمع آوری آنها مشغول بوده است. به گفته خود او و نزدیکانش ، وی هیچ روزی از کار فیش برداری برای لغت نامه غافل نشد مگر دو روز به خاطر فوت مادرش و دو روز به خاطر بیماری سختی که داشت.
فکر ایجاد لغت نامه ای جامع که هم معنای تمام لغات فارسی را داشته باشد و هم اطلاعات لازم درباره همه چیز را به خواننده بدهد ، از همان زمان که دهخدا در یکی از قرای چهار محال بختیاری منزوی بود به ذهنش خطور کرده بود. آن طور که آگاهان نوشته اند ، وی چند میلیون فیش از روی متون معتبر استادان نظم و نثر فارسی و عربی ، لغت نامه های چاپی و خطی ، کتب تاریخ و جغرافیا ، طب ، ریاضی ، هندسه ، هیات ، حکمت ، کلام ، فقه و ... فراهم آورده بود. البته نقل می کنند که او بیشتر یادداشت ها را از ذهن خود می نوشته است . خود وی در یکی از یادداشتهای پراکنده اش برای لغت نامه می نویسد: « همه لغات فارسی زبانان تا کنون احیا و در جایی جمع آوری نشده و چه بسا لغات زیادی است که در کتب دیگر ، خصوصا در اشعار آمده است که ما آنها را در اینجا نقل کرده ایم. ولی از سوی دیگر هزاران لغت فارسی و غیر فارسی در تداول به کار می رود که تاکنون کسی آنها را گرد نیاورده یا اگر گرد آورده به چاپ نرسانیده است. ما بسیاری از این لغات را به تدریج از حافظه ، نقل و سپس آنها را الفبایی کرده ایم ؛ ولی باید دانست که برای به خاطر آوردن چندین هزار کلمه و الفبایی کردن آن عمر هفت کرکس می باید... و این کار به هیچ فصل و قطعی ، بیرون از بیماری صعب چند روزه و دو روز رحلت مادرم - رحمه الله علیها- تعطیل نشد و به جز اتلاف دقایقی چند برای ضروریات حیات در روز ، می توانم گفت که بسیار شبها نیز ، در خواب و میان نوم و یقظه در این کار بودم . چه بارها که در شب از بستر بر می خاستم و پلیته می کردم و چیز می نوشتم.» دهخدا در سال ۱۳۲۴ هجری شمسی میلیونها فیشی را که در تهیه لغت نامه فراهم کرده بود ، توسط مجلس شورای ملی به ملت ایران هدیه کرد و مجلس نیز قانونی را تصویب کرد که این میراث عظیم چاپ شود و موسسه ای نیز به نام لغت نامه دهخدا برای مدیریت کار چاپ لغت نامه و ادامه راه دهخدا تاسیس شود. مدتی بعد از تصویب طرح چاپ لغت نامه در مجلس شورای ملی ، دهخدا فوت کرد . از آن زمان به بعد کار هماهنگی و مدیریت لغت نامه به وصیت خود دهخدا بر عهده دکتر محمد معین گذارده شد. او که خود فردی فرهیخته بود و در ادبیات فارسی تبحر فراوان داشت - و کتاب فرهنگ فارسی شش جلدی معین از آثار گرانبهای اوست - به خوبی از عهده ادامه این کار خطیر برآمد. پس از فوت دکتر معین نیز این کار به وسیله دکتر سید جعفر شهیدی و دکتر دبیر سیاقی و دیگران دنبال شد و به پایان رسید.
تا زمانی که دهخدا زنده بود چهار هزار و دویست صفحه از لغت نامه تهیه شده بود ؛ در حالی که لغت نامه ای که امروز وجود دارد در پنجاه جلد و بیست و شش هزار صفحه به چاپ رسیده است. هم چنین به تازگی سی.دی لغت نامه دهخدا نیز توسط موسسه دهخدا که زیر مجموعه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران است ، تولید و عرضه شده است. به علت ارزش فرهنگی و علمی لغت نامه و نقش خطیر آن در زبان فارسی ، از تولید و عرضه سی.دی یا کتاب لغت نامه دهخدا توسط شرکت ها و اداره های دیگر جلوگیری می شود. همچنین به تازگی مجلس در حال بررسی این طرح است که کتاب لغت نامه را از قانون حقوق مصنفان مجزا نگه دارد ؛ زیرا بر اساس این قانون ، هر کتابی پس از گذشتن سی سال از زمان چاپش ، قابل چاپ شدن توسط هر چاپخانه ای است. اما به خاطر وضعیت خاص لغت نامه دهخدا قرار است قانونی تصویب شود که بر اساس آن به جز موسسه دهخدا ، هیچ موسسه دیگری نتواند دست به تولید و توزیع کتاب یا سی. دی لغت نامه دهخدا بزند.
سایر آثار دهخدا
دهخدا به غیر از لغت نامه - که بزرگترین و پرارزش ترین اثر دهخدا است - کتاب های دیگری را نیز تالیف کرده است که با ارزش ترین آنها پس از لغت نامه کتاب "امثال و حکم" است. کتاب امثال و حکم کتابی است که در آن همه ضرب المثل ها ، حکمت ها ، آیات قرآن ، اشعار ، اخبار و احادیثی که در زبان فارسی مصطلح است ، جمع آوری شده اند. دهخدا خود نقل می کرد که در کودکی شبی بالای بام خوابیده بود و به یکی از مثلهای متداول در زبان فارسی می اندیشید ، از اسم "مثل" آگاه نبود ، همین قدر درک می کرد که جمله از نوع کلمات و لغات معمول نیست ، قلم برداشت و چند تا از آن نوع یادداشت کرد. این نخستین قدمی بود که وی در راه تدوین امثال و لغات پارسی برداشت.
هنگامی که دهخدا و یارانش در حال تهیه فیش و یادداشت برای لغات لغت نامه دهخدا بودند ، اعتماد الدوله قراگزلو که در آن زمان وزیر معارف بود ، به دهخدا پیشنهاد کرد که با توجه به این که با وسایل امروزی چاپ لغت نامه میسر نیست و تالیف لغت نامه کاری بسیار طولانی است ، امثال ، حکمت ها ، احادیث و ... را در کتابی جداگانه جمع آوری کند و منتشر سازد. دهخدا نیز این پیشنهاد را پذیرفت و به این ترتیب امثال و حکم را در بین سالهای ۱۳۰۸ و ۱۳۱۱ به چاپ رسانید و در پایان کتاب فهرست اعلامی نیز به آن افزود. گروهی خرده گرفتند که عنوان کتاب " امثال وحکم" است ولی در طی آن ، اصطلاحات و کنایات و اخبار و احادیثی که مثل نیستند ، فراوان آمده. دهخدا به نگارنده اظهار داشت: من خود متوجه این نکته بودم ، ولی از انتخاب عنوانی طویل ، نظیر "امثال و حکم و مصطلحات و کنایات و اخبار و احادیث..." خودداری و به عنوان ساده "امثال و حکم" اکتفا کردم. راه دیگر هم حذف اصطلاحات و کنایات و غیره بود ، که اگر استاد بدین کار دست می زد ، خوانندگان خود را از فواید بسیاری محروم می کرد. نکته دیگر در باب این کتاب ، مقدمه نداشتن آن است که اصولاً ، استاد علامه در باب مقدمه کتابهای خود احتیاطی مقرون به وسواس داشت. در پاسخ سوال نگارنده ، راجع به علت عدم تحریر مقدمه برای امثال و حکم اظهار داشت:« در زبان فرانسوی هفده لغت پیدا کردم که در فرهنگ عربی و فارسی همه آنها را "مثل" ترجمه کرده اند ودر فرهنگهای بزرگ فرانسوی ، تعریفهایی که برای آنها نوشته اند ، مقنع نیست و نمی توان با آن تعریفات ، آنها را از یکدیگر تمیز داد. ناگریز توسط یکی از استادان فرانسوی دانشکده حقوق نامه ای به فرهنگستان فرانسه نوشتم و اختلاف دقیق مفهوم آن هفده لغت را خواستار شدم. پاسخی که رسید ، تکرار مطالبی بود که در لغتهای فرانسوی آمده بود که به هیچ وجه مرا اقناع نکرد. از اینرو از نوشتن مقدمه و تعریف مثل و حکمت و غیره خودداری کردم و کتاب را بدون مقدمه منتشر ساختم.»همان طور که در قبل هم اشاره شد ، دهخدا به زبان فرانسوی نیز تسلط زیادی داشت. او چند کتاب را از زبان فرانسوی به فارسی ترجمه کرده است که البته هنوز به چاپ نرسیده اند. از آن جمله کتاب "عظمت و انحطاط رومیان" است که نوشته شده توسط "منتسکیو" نویسنده سرشناس فرانسوی است. کتاب دیگری که دهخدا از زبان فرانسوی به فارسی ترجمه کرده است کتاب "روح القوانین" است که این کتاب نیز توسط منتسکیو تالیف شده است. هم چنین استاد از آغاز جوانی تا اواخر عمر به تالیف فرهنگ فرانسه به فارسی مشغول بودند. موارد این کتاب ، شامل: لغات علمی ، ادبی ، تاریخی ، جغرافیایی و طبی به زبان فرانسه با معادل آنها در زبانهای فارسی و عربی است. مرحوم دهخدا این معادلها را با تتبع دقیق در سالیان متمادی از متون امهات کتب فارسی و عربی استخراج کرده اند. این کتاب نیز به طبع نرسیده است. از دیگر آثار دهخدا کتاب شرح حال ابوریحان بیرونی است که مقارن هزاره تولد بیرونی تالیف و به جای پنج شماره مجله آموزش و پرورش از انتشارات اداره کل نگارش وزارت فرهنگ ، مهر ماه ۱۳۲۴ منتشر گردیده و سپس در لغت نامه تجدید طبع شده است. اثر دیگر دهخدا تعلیقات بر دیوان ناصر خسرو قبادیانی است. دیوان قصاید و مقطعات حکیم ناصر خسرو به ضمیمه روشنایی نامه و سعادت نامه به تصحیح مرحوم حاج نصر الله تقوی و مقدمه آقای تقی زاده و تعلیقات آقای مینوی در تهران به سال ۱۳۰۴-۱۳۰۷ هجری شمسی به طبع رسیده است. یادداشتهای علامه دهخدا در تصحیح اشعار و بعضی نکات بامقدمه ای دلکش از صفحه ۶۱۹ دیوان مزبور به بعد چاپ شده است. بعدها نیز مرحوم ادیب پیشاوری در تصحیح برخی اشعار ناصر خسرو ، نظراتی اظهار کرده اند که در پایان دیوان خود آن مرحوم که به اهتمام مرحوم عبدالرسولی در ۱۳۱۲ در تهران طبع شده ، به عنوان "رساله نقد حاضر" به چاپ رسیده است . آقای مسرور هم در مجله ارمغان ، سال دوازدهم ، انتقاداتی بر تصحیحات استاد منتشر کرده اند. از دیگر کارهای دهخدا می توان به دیوان سید حسن غزنوی - ملقب به اشرف - اشاره کرد که به اهتمام آقای مدرس رضوی در تهران ، سال ۱۳۲۸ به طبع رسیده است. آقای مدرس پس از اتمام متن دیوان ، آن را به نظر علامه دهخدا و استاد فروزانفر رسانید و یادداشتهای ایشان را در تصحیح اشعار در پایان کتاب جای داد. تصحیحات مرحوم دهخدا در صفحات ۳۶۱ تا ۳۷۶ آن کتاب مندرج است.





وضعیت هوای فعلی
۳۵ºC
آسمان صاف


اوقات شرعی امروز
به افق قزوین
اذان صبح:  
طلوع خورشید:  
اذان ظهر:  
غروب خورشید:  
اذان مغرب:  
rahim-moazenzadeh.swf--

راهنمای مسافت شهرهای ایران
مبدا:
مقصد:
مسافت:

راهنمای مسافت شهرهای استان قزوین
مبدا:
مقصد:
مسافت:


تعداد بازدیدکنندگان کنونی: ۶
تعداد کل بازدید کنندگان: ۹۴۳۵۶۳




qazvin قزوين قزوين ghazvin gazvin caspain kazvin kasvin casbin alborz ISP sms internet weblog ADSL history art iran qazvin.net forum picture news network chat استان شهر ميراث ميراث آتار تاريخ تاريخ فرهنگ جفرافيا جغرافيا کاسپین كاسپين هنر خبر ايران ايران تاکستان شهر صنعتي شهر صنعتي صنعت تالار گفتمان عکس اينترنت اينترنت قزويني قزويني شبکه دهخدا چت دانشگاه گردشگری گردشگري تلفن ۱۱۸ هواشناسي هواشناسی کاریابی كاريابي نقشه وبلاگ خبر اخبار استان اطلاع رسانی شبكه رساني الموت وبلاگ بهترین بهترين رایگان رايگان پیامک پيامك اوقات شرعی شرعي نرخ طلا ارز سکه سكه راهنما مسافت عكس تصویر تصوير تصاویر تصاوير رجایی رجايي البرز تاریخ تاريخ گروهی گروهي تبلیغات تبليغات تبلیغ تبليغ